يَٰبَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ ٱذۡكُرُواْ نِعۡمَتِيَ ٱلَّتِيٓ أَنۡعَمۡتُ عَلَيۡكُمۡ وَأَوۡفُواْ بِعَهۡدِيٓ أُوفِ بِعَهۡدِكُمۡ وَإِيَّٰيَ فَٱرۡهَبُونِ٤٠

40. Ey Bani Isroil, sizlarga qilgan ehsonimni eslanglar va Menga bergan ahdlaringga vafo qilinglar. Men ham sizlarga bergan ahdimdaman va Mendangina qo‘rqinglar.

"Isroil" so‘zi "Allohning tanlab olgan quli yoki Allohning bandasi" degan ma’nolarni bildiradi, "Bani Isroil" esa: "Isroil avlodlari", "Isroil qavmi" deganidir. Alloh taolo Bani Isroilga xitoban aytyaptiki, sizlarga qilgan yaxshiliklarimni eslanglar va Menga bergan va’dalaringga vafo qilinglar. Va’dalarning eng ulug‘i banda bilan Alloh taolo o‘rtasidagi ahddir. Zero, Alloh taolo odamni yaratdi, unga turli ne’matlar va yaxshiliklarni ato etdi hamda bu haqiqatni bandasi bilib-e’tirof etishini, Parvardigor mehribonligidan g‘aflatda bo‘lmasligini, inkor etmasligini istadi. Alloh azza va jalla bunday xitob qilyapti: ey Isroil avlodi, sizlarni Fir’avn hamda uning qavmi zulmi va qatliomidan, sarson-sargardonlikda yurganingizda turmush mashaqqatlaridan qutqarib, hayotingizni farovon etish yo‘lidagi ehson-yaxshiliklarimni esga olinglar. Payg‘ambarimning kelishi haqida sizlardan olgan ahdimga vafo qilinglar. Men esa payg‘ambarimni tasdiqlab, unga ergashishingiz evaziga sizlarning bo‘yinlaringga yuklangan gunohdan iborat kishanlaru musibatlarni ketkazish haqidagi va’damni to‘liq qilib beray. Mendangina qo‘rqinglar, sizlardan oldin o‘tgan ota-bobolaringizga tushirgan azob-ofatlarim sizlarning ham boshingizga kelishidan qo‘rqinglar.

Ahdga vafosizlik (xiyonat) gunohi kabiradir. Chunki insonning banda sifatida Alloh taologa ahdlariga vafo qilishini Yaratganning O‘zi buyurgan. Bu imon ahdi bo‘lib, uni Alloh taolo birinchi inson — Odam alayhissalom va uning zurriyotidan olgandir. Bu ahd o‘z ichiga Alloh taoloning yagona ilohligiga, Parvardigorligiga va Hokimligiga iqror bo‘lishni, Unga banda bo‘lish, itoat qilish va taslim bo‘lishni qamrab oladi. Bunday umumiy ahdlarga inson o‘zi o‘ziga qilgan shaxsiy ahdlari ham kiradi. Nazr ataganmi, biror ishni Alloh yo‘lida qilishga ahd etganmi yoki boshqa (savdo-sotiq, qarz, vakillik, kafillik kabilarga o‘xshash) ahdlarning hammasi kiradi. Ahdga vafo Islomdagi eng ulkan xislatlardandir. Alloh taolo «Ahdga vafo qilinglar! Chunki ahd-paymon (qiyomat kuni) so‘raladigan ishdir», (Isro, 34) degan. Zahhok aytadi: «Alloh taolo bu ummatdan halol-harom qilingan, namoz kabi farz etilgan narsalarga va boshqa ahdlarga vafo qilishga ahd-paymon olgan. Ahdlar ham xuddi shu kabi bo‘lib, Alloh farz qilgan muhkam narsalardandir. Biron bir holatda ham uni buzishga yo‘l yo‘q». Insonning buyuk Parvardigoriga bergan ahdiga vafo qilishi dunyoda ulug‘lik topishiga, oxiratda Uning mag‘firati va marhamatiga erishishiga asos bo‘ladi.

وَءَامِنُواْ بِمَآ أَنزَلۡتُ مُصَدِّقٗا لِّمَا مَعَكُمۡ وَلَا تَكُونُوٓاْ أَوَّلَ كَافِرِۢ بِهِۦۖ وَلَا تَشۡتَرُواْ بِ‍َٔايَٰتِي ثَمَنٗا قَلِيلٗا وَإِيَّٰيَ فَٱتَّقُونِ٤١

41. Va o‘zingizdagi narsani tasdiq etuvchi qilib tushirgan Kitobimga imon keltiringlar va unga birinchi kufr keltiruvchi bo‘lmanglar. Oyatlarimni arzonga sotmanglar va Mendangina qo‘rqinglar.

Ya’ni, Ahli kitoblar, oldin sizlarga tushirilgan va hozir o‘zlaringizda turgan Tavrot va Injilni tasdiqlovchi narsaga, ya’ni Qur’oni karimga imon keltiringlar. Bu haqda boshqalarda bilim,tushuncha bo‘lmasa ham, sizlarda dalil-isbotlar turibdi, asl haqiqatni boshqalar bilmasa ham, sizlar yaxshi bilasizlar-ku! Alloh taoloning O‘z rasullari va nabiylariga nozil qilgan kitoblariga ishonish kishi imonining shartlaridan biridir. Alloh taoloning hamma kitoblari Uning kalomi (so‘zi) va vahiydir, maxluq emasdir. Ularning hammasi bir kalomdir, nazm, o‘qish va eshitish jihatidan bir nechtadir. Bu e’tibordan nozil bo‘lgan kitoblarning eng afzali Tavrot, Injil, Zabur va Qur’oni karimdir. Bu to‘rt kitobning eng afzali Qur’oni karimdir. Qur’oni karim nozil bo‘lgach qolgan barcha kitoblarni o‘qish va yozish amaldan qolgan. Chunki ulardagi hukmlar muayyan xalqqa yo‘llangan edi, Qur’oni karim hukmlari esa butun insoniyatga qaratilgan. Tavrot Muso alayhissalomga, Zabur Dovud alayhissalomga, Injil Iso alayhissalomga, Qur’oni karim esa Payg‘ambarimiz Muhammad alayhissalomga yuborilgan. Qur’oni karim hukmlari qiyomatgacha o‘zgarmaydi, biror harfi ziyoda yoki kam bo‘lmaydi, tillarda va dillarda saqlanib boradi. Qur’oni karim o‘qish ibodat hisoblanadi. Alloh taolo insonlarni Qur’oni karimga imon keltirishga, unga kufr keltirmaslikka, oyatlarni arzonga sotmaslikka chaqirmoqda. Ammo Alloh taoloning g‘azabiga uchragan qavmlar dunyoparast va moddaparast bo‘lishgani uchun oxiratdagi abadiy rohat-farog‘atni dunyoning arzimas matohiga sotishga (almashtirishga) tayyordirlar.

وَلَا تَلۡبِسُواْ ٱلۡحَقَّ بِٱلۡبَٰطِلِ وَتَكۡتُمُواْ ٱلۡحَقَّ وَأَنتُمۡ تَعۡلَمُونَ٤٢

42. Haqni botilga aralashtirmanglar va Haqni bilaturib yashirmanglar.

Ya’ni, Payg‘ambarim haqidagi xabarni va u keltirgan Qur’oni karimni bilaturib boshqalardan berkitmanglar, chunki bu haqda sizlarning qo‘lingizda turgan Tavrot va Injilda aniq xabar berilgan. Alloh taolo aytadi: “Iso ibn Maryamning «Ey Bani Isroil! Men o‘zimdan oldingi Tavrotni tasdiqlash, o‘zimdan keyin keluvchi Ahmad ismli Rasulning bashoratini berish uchun Alloh sizlarga yuborgan payg‘ambardirman» deganini eslang. Ularga hujjatlarni keltirganda esa: «Bu aniq sehrdir», deyishdi” (Saf, 6).

Payg‘ambarimiz Muhammad alayhissalomning butun insoniyatga yuborilgan oxirgi haq payg‘ambar ekanlari haqidagi xabarlarni Ahli kitoblar hozirgacha o‘z ergashuvchilaridan pinhon tutib kelishadi. Masalan, Injildagi Ahmad (maqtalgan) ma’nosini anglatuvchi "paraklitos" so‘zini nasroniy olimlari asl haqiqatni yashirish uchun "yupatuvchi, himoyachi, nasihatchi" deb tarjima qilishgan (Yuhanno Injili, 14:15-16, 15:26).

وَأَقِيمُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتُواْ ٱلزَّكَوٰةَ وَٱرۡكَعُواْ مَعَ ٱلرَّٰكِعِينَ٤٣

43. Namozni ado etinglar, zakotni beringlar va ruku’ qiluvchilar bilan birga ruku’ qilinglar.

Ya’ni, ey Isroil avlodi, siz ham musulmonlar o‘qiydigan namozni o‘qing, zakotni bering va ular kabi jamoat namozlarida birga ruku’ qiling. Isroil –payg‘ambar Ya’qub alayhissalomning ismlari, "Bani Isroil" deganda shu zotning avlodlari nazarda tutiladi. Muso alayhissalom ham shulardan, Tavrot ham ularga tushirilgan. Alloh taolo Tavrotda ular bilan: "Sizlarga bir payg‘ambar yuborilsa va u kitoblaringizni tasdiqlasa, sizlar unga bo‘ysunib yordam ko‘rsatinglar. Agar shu amrimga vafo qilsangizlar, Men ham sizlardan Shom mulkini olib qo‘ymayman", deb ahdlashgan. Lekin ular Tavrotga amal qilishmadi, niyatlari buzildi, pora ola boshlashdi. Alloh taoloning kalomini arzon narsaga sotishdi, yaxshi yo‘lni tark etib, gumrohlardan bo‘lishdi. Alloh taolo ularni bu qilmishlari uchun rasvo qildi. Endi yana ularga bergan ehson-ne’matlarini eslatib, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga ularni namoz o‘qish, zakot berish va jamoat namoziga da’vat qilishga buyurmoqda. Namoz o‘qish, zakot berish va jamoat namoziga borish Islomdan boshqa dinlarda ham mavjud bo‘lgan. Islom dini nozil qilingach, Alloh taolo O‘z Payg‘ambari Muhammad alayhissalomga endi barcha insonlarni Islomning ana shu farzlarini bajarishga chorlashni amr qilmoqda.

۞أَتَأۡمُرُونَ ٱلنَّاسَ بِٱلۡبِرِّ وَتَنسَوۡنَ أَنفُسَكُمۡ وَأَنتُمۡ تَتۡلُونَ ٱلۡكِتَٰبَۚ أَفَلَا تَعۡقِلُونَ٤٤

44. Odamlarni yaxshilikka buyurib, o‘zlaringizni unutasizlarmi? Holbuki, Kitob tilovat qilasizlar. Nega tushunmaysizlar?

Ahli kitoblar Tavrot va Injilni o‘qib, boshqalarni yaxshilik qilishga buyurishadiyu, ammo o‘zlari fasod va fitna ishlarini tark etishmaydi. Boshqalarni yaxshi ishga buyurib, o‘zi qilmaslik eng nomunosib fe’llardandir. Ushbu oyatning nozil bo‘lish sabablari haqida Kalbiy Abdulloh ibn Abbos roziyallohu anhumodan ushbu rivoyatni keltiradi: "Oyat madinaliklar haqida nozil bo‘lgan. Ayrim kishilar qudalariga, qarindoshlariga, emikdoshlariga (ya’ni, musulmonlarga): "Diningda mahkam tur va Muhammad alayhissalom buyurgan ishni qil, uning yo‘li haqdir" deyishar, odamlarni yaxshilikka chaqirar, ammo buni o‘zlari qilishmas edi" (Aliy ibn Ahmad Naysoburiy. "Asbaban-nuzul", 15-bet). Ushbu oyati karima din da’vatchilariga ham qaratilgan. Da’vatni zimmasiga olgan kishi qilayotgan ishidan faqat Alloh roziligiyu boshqalarga manfaat yetkazishnigina asosiy maqsad qilib olishi lozim. Shunda Alloh unga najot va tavfiq beradi, uning so‘zi ta’sirchan chiqadi, unga ergashuvchilar ko‘payadi. Payg‘ambarimiz alayhissalom ummatlarining har biri ana shunday da’vatchilik mas’uliyati yuklangan kishilardir.

وَٱسۡتَعِينُواْ بِٱلصَّبۡرِ وَٱلصَّلَوٰةِۚ وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى ٱلۡخَٰشِعِينَ٤٥

45. Sabr va namoz bilan yordam so‘ranglar. Va albatta namoz o‘zlarini hoksor tutuvchilardan boshqalarga juda qiyin ishdir.

"Sabr" so‘zi lug‘atda o‘zni tiyish, tutib turish ma’nolarini bildiradi. Alloh taolo bandalariga gunohlardan tiyilishni va sabr qilishni buyurgan. Chunki gunohlardan tiyilgan, sabr qilgan kishi toat-ibodatga ham bardoshli bo‘ladi. Imom Qurtubiy: "Bu xususda eng to‘g‘ri so‘z shudir", degan. Alloh taoloning: "Sabr qiluvchilarga mukofotlari behisob beriladi" (Zumar, 10) degan va’dasi bor. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam: «Jonim izmida bo‘lgan Zotga qasam, Alloh taolo mo‘min banda uchun nimani yetkazsa, o‘sha uning uchun yaxshi bo‘ladi. Agar unga xursandchilik yetsa, shukr qiladi – unga yaxshi bo‘ladi. Agar unga xafachilik yetsa, sabr qiladi – unga yaxshi bo‘ladi. Bu faqat mo‘minlardagina bo‘ladi», deganlar. Mujohid: "Oyatdagi sabrdan murod ro‘zadir", degan, chunki Ramazon oyi sabr oyi, deyiladi. Sabr qilish va namoz o‘qish banda boshiga tushadigan har qanday mushkulotni oson qiladi. Payg‘ambar alayhissalom ham qachon boshlariga biror tashvish tushsa, hatto shamol kuchayib, havo aynisa ham darrov namoz o‘qishga kirishganlar. Namoz o‘zgalarga mashaqqat tuyulsa-da, Alloh taologa itoatda bo‘lgan, hoksor bandalar uchun juda osondir. Ko‘pchilik mufassir olimlar fikricha, ushbu oyat orqali Ahli kitoblarga xitob qilingan, shu bilan birga u barcha bandalarga odobdir. Ba’zilar esa: "Bu oyatda musulmonlarga xitob qilinmoqda", deyishadi, biroq oldingi so‘z haqiqatga yaqinroqdir.

ٱلَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُم مُّلَٰقُواْ رَبِّهِمۡ وَأَنَّهُمۡ إِلَيۡهِ رَٰجِعُونَ٤٦

46. Ular albatta Parvardigorlariga ro‘para bo‘lishlarini, Unga qaytishlarini aniq bilishadi.

Qiyomat kuni kelganida butun insonlar va jinlar Parvardigor huzurida to‘planib, hisob-kitobga tortilishadi. Solih insonlar buni yaxshi his etgan holda dunyo hayotida yaxshi amallarni qilishadi, toat-ibodatda bo‘lib, Allohga bandalik qilishni bir zum ham unutishmaydi. Hidoyatdan bebahra, zalolatga yuz tutgan kimsalar Allohga va Uning Payg‘ambariga ishonishmagani uchun bu haqda o‘ylab ham ko‘rishmaydi, umrlarini shahvat va gunoh ishlarga g‘arq qilib, oxiratda tuganmas azoblarga giriftor bo‘lishadi. Vaholanki, Alloh taolo bunday kimsalarni Qur’on oyatlari orqali ogohlantirgan edi: "Agar gunohkorlarning Parvardigorlari huzurida boshlarini eggan holda: «Parvardigorimiz, ko‘rdik, eshitdik. Endi bizlarni qaytar, yaxshi amal qilaylik, bizlar aniq ishonuvchilarmiz» deyishlarini ko‘rsangiz edi" (Sajda, 12). Ammo xatokor inson shuncha ogohlantirish, qo‘rqitishlarga qaramay, dunyo hayotida Allohga imon keltirishni, Unga toat-itoatda bo‘lishni, qiyomat kuni nochor va abgor holda Parvardigor huzurida hisobga tortilishini o‘ylamaydi. Qimmatli vaqtini ibodat, Allohga qullik qilish, Uning roziligini topishga sarflamay, aysh-ishrat, ko‘ngilxushliklar, gunoh ishlar yo‘lida sovuradi.

يَٰبَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ ٱذۡكُرُواْ نِعۡمَتِيَ ٱلَّتِيٓ أَنۡعَمۡتُ عَلَيۡكُمۡ وَأَنِّي فَضَّلۡتُكُمۡ عَلَى ٱلۡعَٰلَمِينَ٤٧

47. Ey Bani Isroil, sizlarga qilgan ehsonimni va yana sizlarni butun olam ahlidan afzal qilganimni eslanglar.

Fir’avn zulmidan ozor va qiynoqlar ko‘rgan Bani Isroil (Isroil avlodlari) Alloh taoloning madadi, nusrati va marhamatini har qadamda ko‘rib, his etib turgan. Alloh taolo aytadi: "Biz esa u yerda xo‘rlanganlarga marhamat qilishni, ularni peshvolarga aylantirishni va vorislar qilishni va o‘sha yerda ularga imkon berishni, Fir’avn, Homon hamda ikkovining lashkarlariga o‘zlari qo‘rqqan narsalarini ko‘rsatishni istaymiz" (Qasas, 5-6). Ya’ni, Biz O‘z xohishimiz va qudratimiz bilan Bani Isroilni zulmdan ozod etib, ularni izzat-ikromga sazovor qilishni, agar imon keltirib o‘zlarini tuzatadigan bo‘lishsa, Biz ularni Muqaddas yerga merosxo‘r bo‘lishlarini istaymiz. Biz Fir’avn va uning vaziri Homonga Misr yerida mazlum bo‘lgan Bani Isroil qavmi tomonidan o‘zlari hadiksirab turgan narsa – mansab, shuhrat va behisob boyliklarning qo‘ldan ketishi va bularning Bani Isroil tasarrufiga o‘tishini ko‘rsatishni xohlaymiz. Imom Roziy aytadi: "Alloh taolo "Biz u yerda xorlangan kishilarga marhamat qilishni istaymiz" deya Bani Isroilga berilgan behisob ne’matlarini zikr etishni iroda qilgan edi" (Tafsiru Faxrir-Roziy", 6-jild, 426-bet).

وَٱتَّقُواْ يَوۡمٗا لَّا تَجۡزِي نَفۡسٌ عَن نَّفۡسٖ شَيۡ‍ٔٗا وَلَا يُقۡبَلُ مِنۡهَا شَفَٰعَةٞ وَلَا يُؤۡخَذُ مِنۡهَا عَدۡلٞ وَلَا هُمۡ يُنصَرُونَ٤٨

48. Biror jon boshqa birovning hojatiga yaramaydigan, hech kimning shafoati qabul qilinmaydigan, hech kimdan badal olinmaydigan va yordam berilmaydigan Kundan qo‘rqinglar.

Qiyomat kuni biror kishi boshqasining og‘irini yengil qila olmaydi va beizn shafoat eta olmaydi. Hech kimdan gunohlari evaziga badal olinmaydi va hech kimga ishini yengillatishda yordam kelmaydi. Shuning uchun Isroil avlodining ota-bobolariga ishonib gunoh qilishlari durust emas. Alloh taolo aytadi: "Qiyomat kunini senga nima bildirdi? Yana Qiyomat kunini senga nima bildirdi? U kunda hech bir jon boshqa jonga hech narsa qilolmaydi, u kunda hammasi Allohning hukmida bo‘lur!" (Infitor, 17-19-oyatlar). Ey insonlar, birov o‘zga birovga hech qanday yordam berolmaydigan, hojatiga yaramaydigan, biror badal evaziga hech kimning jazosi ortga surilmaydigan, og‘ir qiynoqlardan hech kim qutqarib qololmaydigan qiyomat kunidan qo‘rqinglar. Undan qo‘rqish esa, o‘sha kunga tayyorgarlik ko‘rish, yomon, gunoh ishlarni qilmaslik bilan amalga oshadi.