Hakimul ummat, Mavlono Ashraf Ali Tahanoviy rahmatullohi alayh shunday deydilar:

Ulamolar aytadilarki, ro‘zaning bu darajada o‘ta fazilatli bo‘lishining sababi, unda ziyoda ixlos bo‘lishi va riyo yo‘qligidir. Hattoki, agar biror kimsa riyo (xo‘jako‘rsinlik) qilsa ham, o‘shandayam riyo bo‘la olmaydi. Boshqa ibodatlarning xilofidaki, ularda riyo qilishlik ila riyo bo‘la oladi. Shu sababdan ro‘zada izhori qovliyga (ya’ni, men ro‘zaman deb til ila oshkor qilishlikka) ham ijozat bor.

Bu yerda ikki da’vo bor. Biri, oshkor qilishlikka ijozat, ikkinchisi, bu o‘rinda oshkor qilishlik ila ham riyo bo‘lmaydi, deyishlik.

Ijozatning dalili shuki, hadisi sharifda "Qachonki, sizlardan biringiz ro‘zador bo‘lsa  va u bilan birov janjallashsa, u holda men ro‘zadorman desin" deyilgan.  Nabiy sollallohu alayhi vasallam izhori qovliyga ijozat berganlar.

Endi, oshkor qilishlik ila ham riyo bo‘lmasligi qoldi. Buning sababi shuki, unda ixlos shu darajada kuchliki oshkor qilishlik ila ham riyo bo‘lmaydi. Holbuki, tashdan qaraganda til ila "men ro‘zadorman" deyishlik ila riyo bo‘lib qolishi shubha qilinadi. Biroq men aytamanki, o‘shanda ham riyo bo‘lmaydi. Buning sababi shuki, avvalo jaliy ibodat (ya’ni, shakl va hay’ati ko‘rinib turgan ibodat) masalan, aynan namozda ham uning suratini o‘zi fe’lga dalolat qiladi. U surat bu ibodatdir, bu namozdir deydi. Bu yerda (ro‘zada) esa surat o‘zi til ila aytishligidan ham u haqiqatda ro‘zadormi yoki ro‘zador emasligi ma’lum bo‘ladimi?. Chunki, agar biror ro‘zador bo‘lmagan kimsa ham men ro‘zadorman desa, u holda uning da’vosi eshituvchilar nazdida rost bo‘ladi.

Agar biror kimsa, "men ro‘zadorman" deyishlik ila nega riyo bo‘lmaydi? desa, uning javobi shuki, haqiqatda bundan riyo bo‘lmaydi. Yo‘qsa, Nabiy sollallohu alayhi vasallam unga ijozat bermas edilar. Magar, hadisda mavjudki, "Ro‘zada janjallashish yo‘q. Agar biror kimsa uni haqorat qilsa, u holda men bugun ro‘zaman, shuning uchun hech narsa demayman desin" deyilgan.

Qachonki, hadisda izhori sovmga (ya’ni, ro‘zasini oshkor qilishga) ijozat bo‘lsa, u holda men ro‘zaman, men ro‘zaman, deyishlik ila ham riyo bo‘lmaydi. Yo‘qsa, riyoga ijozat lozim keladi va bu mumkin emas. Bu naqliy javobdir.

Aqliy javob shuki, men ro‘zaman deyishlik ila qanday qilib riyo bo‘lishi mumkin? Chunki, bu da’voning rost ekanligini bilishning biror surati yo‘q. Ehtimol, u g‘uslxonaga borib, suv ichgan bo‘lishi va tashqariga chiqib "men ro‘zadorman" degan bo‘lishi mumkin. Shuning uchun "men ro‘zaman" deyishlik ila ham riyo bo‘lmaydi.

Ha, agar biror shaxs riyo qasdi (niyati) ila  bu jumlani aytsa, xuddi bugungi kunda ro‘zadorlar bugun saharlikka tura olmadik, saharlik qilmasdan ro‘zamiz, deb aytib yurganlari kabi. Goho chanqoqlik va hokazolardan shikoyat qiladilar. Bunda qasdi riyo (ya’ni, ho‘jako‘rsinlikni niyat qilishlik) gunohi bo‘ladi. Chunki, riyo gunoh bo‘lgani kabi, uni qasd qilishlik ham gunohdir. Magar bu yerda riyoning haqiqati mavjud emas.

Qachonki, unda riyo bo‘lmasa, u holda ixlos bo‘ladi. Qaysi ibodatda  ixlos bo‘lsa, u holda u  fazilatga sabab bo‘ladi. Endi, ro‘zada ixlos ziyoda bo‘lgach, uning fazilati yanada ziyoda bo‘ladi.

Chunonchi, ulamolar  ro‘zaning xos fazilati aynan ixlos sababidandir deb ochiq-oydin ham yozganlar.

"Muborak Ramazon ahkomlari" kitobidan. Urdu tilidan

Toshkent shahar, Uch-tepa tumani, "Hazrati Ali" masjidi noibi-imomi Abdulqayyum Komil tarjimasi.