NAMOZ KITOBI: AZON

NAMOZ KITOBI

*** Vojib bo‘lishining shartlari ***

Kishiga namoz o‘qish farz bo‘lishining uchta sharti bor: Islom, balog‘at, aql. Lekin yetti yoshga to‘lgan bolalar na­moz o‘qishga buyuriladi. O‘n yoshga to‘lganida ham namoz o‘qimasa, o‘rgatish maqsadida faqatgina ko‘l bilan uriladi, tayoq bilan urilmaydi.

Izoh: Hadisi sharifda Payg‘ambarimiz, sollallohu alayhi va sallam: «Farzandlaringiz yetti yoshga to‘lgach, namoz o‘qishga buyuringlar, o‘n yoshga kirganida ham namoz o‘qimasalar (yengil) uringlar va yotoqlarini ajratinglar», deb marhamat qilganlar.

*** Vojib bo‘lishining sababi ***

Vojib bo‘lish sababi namoz vaqtlarining kirishidir. Namozning avvalgi vaqti kirishi bilan butun vaqtning bir qismida uni ado etish vojibdir.

Izoh: Namoz lug‘atda duo degan ma’noni anglatadi. Shariatda esa boshlanishi iftitoh takbiri, oxiri salom bo‘lgan maxsus harakat va lafzlardan iborat ibodatdir. Payg‘ambarimizning, sollallohu alayhi va sallam, hijratlaridan bir yarim yil avval, Meroj kechasida farz qilingan.

*** Namoz vaqtlari ***

Bir kecha-kunduzda farz namozlarning besh vaqti bor:

1. Bomdod namozining vaqti subhi sodiqdan boshlab, quyosh chiqqunigachadir. Sharqdan yoyila boshlagan oppoq yorug‘lik bomdod namozining vaqti kirganini bildiradi.
2. Peshin namozining vaqti quyoshning zavolidan har bir narsaning soyasi o‘zidan ikki marta uzun bo‘lgunichadir.
3. Asr namozining vaqti narsalarning soyasi o‘zidan ikki marta uzun bo‘lgan vaqtdan boshlab, quyosh botgunigacha davom etadi.
4. Shom namozining vaqti quyosh botganidan so‘ng boshlanib, qizil shafaq yo‘qolgunicha davom etadi.
5. Xufton va vitr namozlarining vaqti qizil shafaq yo‘qolgan paytdan boshlanib, subhi sodiq kirgunigacha davnom etadi. Vitr namozi hech kachon xufton namozidan avval o‘qilmaydi.

*** Ikki farz namozning birga (jam’) o‘qilishi ***

Ikki farz namozni bir vaqtda o‘qish (ya’ni, jam’ qilish) uzr tufayli bo‘lsa ham, joiz emas. Faqat Arafotda ihromda bo‘lish va hojilar rahbari yoki uning vakiliga iqtido qilish sharti bilan peshin, asr namozlari peshin vaqti ichida, Muzdalifada esa shom va xufton namozlari xufton vaqti ichida jam’ qilib o‘qiladi, Muzdalifaga ketayotib, yo‘lda shom namozini o‘qish joiz emas.

*** Mustahab bo‘lgan namoz vaqtlari ***

1. Erkaklar uchun bomdod namozini so‘nggi vaqtigacha kechiktirib o‘qish.
2. Peshin namozini yoz paytida jazirama issiq yo‘qolgunigacha kechiktirish, qish paytida esa tezroq o‘qish, faqat havo bulutli bo‘lganida biroz kechiktirish.
3. Asr namozini, quyoshga qaralsa, ko‘z qamashmaydigan paytdan biroz avvalgi vaqtgacha kechiktirish, lekin havo bulutli kunlarda tezroq o‘qish.
4. Shom namozini havo ochiq kunlarda tezroq (vaqg avvalida), havo bulutli kunlarda biroz kechiktirib o‘qish.
5. Xufton namozini tunning uchdan bir qismi o‘tgunigacha kechiktirish, havo bulut kunlari tezroq o‘kish. Uyg‘onishiga ishonganlarning vitr namozini tunning so‘nggi vaqtigacha kechiktirib o‘qishi. Bu hukmlar soati bo‘lmaganlar uchundir.

*** Namoz o‘qish makruh bo‘lgan vaqtlar ***

Quyidagi uch vaqtda na farz va na bu vaqtlar kirmasidan avval zimmaga vojib bo‘lgan namozlarni o‘qish joiz emas.

1. Quyosh chiqishidan boshlab, ko‘tarilgunigacha bo‘lgan vaqtda.
2. Quyosh tik ko‘tarilib (qiyomga kelib), g‘arb sari mayl qilgunigacha bo‘lgan vaqtda.
3. Quyosh sarg‘aygan paytdan boshlab, botishigacha bo‘lgan vaqtda.

Faqat quyosh botayotgan paytda o‘qilayotgan asr namozini tamomlash, shu vaqtda o‘qilgan oyatlarning tilovat sajdasini qilish hamda hozir bo‘lgan mayitning janoza namo­zini o‘qish karohat bilan joizdir.

*** Nafl va sunnat namoz o‘qish makruh bo‘lgan vaqtlar ***

1. Ikkinchi fajr (fajri sodiq) kirgach (bomdod namozining sunnatidan tashqari).
2. Bomdod namozining farzidan so‘ng.
3. Asr namozining farzidan so‘ng.
4. Shom namozining farzidan avval.
5. Juma kuni imom xutba o‘qishga chiqishidan boshlab, juma namozi o‘qib bo‘lingunigacha.
6. Bomdod namozining sunnatidan tashqari, qaysi namoz bo‘lmasin, muazzin takbir aytayotganida.
7. (Xoh uyda, xoh masjidda bo‘lsin) hayit namozidan avval, hayit namozidan so‘ng (faqat masjidda).
8. Arafot va Muzdalifada jam’ qilib o‘qilgan ikki namoz orasida.
9. Farz namozining vaqti juda kam qolganida (chunki nafl o‘qiladigan bo‘lsa, farz qazo bo‘lib qolishi mumkin).
10. Kichik yoki katta hojat tang qilib turganida.
11. Nafsga xush kelgan taom dasturxonga tortilganida.
12. Namozdan chalg‘ituvchi narsalarning yonida nafl na­moz o‘qish.

*** Azon va takbirning hukmlari ***

Muqimlikda va safarda bo‘lsin, xoh yolg‘iz, xoh jamoat bo‘lib farz namozlarini o‘z vaqtida yoki qazosini o‘qish oldidan erkaklarning azon va takbir aytishlari sunnati muakkadadir. Ayollarga esa makruhdir.

Izoh: Payg‘ambarimiz, sollallohu alayhi va samom, bi­lan sahobalar bir kuni musulmonlarga namoz vaqti kirganini bildirish uchun biror usul yo vosita topish hususida suhbatlashib, eng maqul usulni izlashga kirishadilar. Barcha o‘z fikrini ayta boshlaydi. Kimdir zang (qo‘ng‘iroq) chalinsin, dedi. Payg‘ambarimiz «bu nasroniylar odatidir», deb rad qildilar. Kimdir «karnay (quvur) chalaylik» dedi. «Bu yahudiylar odatidir», dedilar Alloh Rasuli. Ba’zi sahobalar nog‘ora chalishni taklif qildilar, Payg‘ambarimiz: «Bu Bizans (shar-qiy Rum) odatidir», dedilar. Ba’zilar olov yoqaylik dedi. Payg‘ambarimiz: «Bu majusiylar odati», deb qabul qilmadilar. Kimdir «masjid tomiga bayroq tikaylik, ko‘rganlar namoz vaqti bo‘lganini bilsin» dedi. Bu fikr ham Payg‘ambarimizga yoqmadi. Aniq bir fikrga kelmasdan tarqalishdi. Abdulloh ibn Zayd ham ularning oralarida edi. O‘sha kunni eslab shunday deydi: «O‘sha tunda shunday xayol-tushunchalar bilan uyquga yotdim. Uyqu va bedorlik aralash holatda chiroyli kiyingan bir kishini ko‘rdim. Devor ustida ko‘liga zang ushlagan holda menga tikilib o‘tirardi. Unga: «Qo‘lingdagini menga sotasanmi?» dedim.

• Nima qilasan? – dedi.
• Namoz paytida u bilan musulmonlarni masjidga chaqiraman, dedim.

Bundan chiroyliroq usulni o‘rgataymi? – dedi va o‘rnidan turib, bizga ma’lum jumlalar bilan azon aytdi. Bir oz o‘tir-ganidan so‘ng yana turib, bizga ma’lum shaklda takbir aytdi. Ertalab uyg‘ongach, darhol Rasulullohning, sollallohu alayhi va sallam, huzurlariga borib, tushda ko‘rganlarimni so‘zlab berdim. Shunda Payg‘ambarimiz, sollallohu alayhi va sallam, «O‘sha yashil libosli kishi sizga o‘rgatgan jumlalarni Bilolga o‘rgating, bizga aytib bersin. Uning ovozi chiroylidir», dedilar. Biroz o‘tgach Hazrati Umar, roziyallohu anhu, kelib, vaziyatdan xabar topgach: «Xuddi shunday tushni men ham ko‘rdim, lekin Abdulloh ibn Zayd bir oz ertaroq harakat qilibdi», dedilar. Bu orada bir necha sahobalar ham kelib xud­di shunday tush ko‘rganlarini aytadilar. Bu xususda Payg‘ambarimizga ham alohida vahiy kelgan edi. Bir rivoyatga ko‘ra, Hazrati Umar, roziyallohu anhu, ko‘rgan tushini aytish uchun, erta tong Payg‘mbarimizning huzurlariga yuguradilar. U zot, sollallohu alayhi va sallam, o‘zlariga ham shunday vahiy kelganini aytadilar. Demak, azon bugungi jumlalari bilan arab tilida ba’zi sahobalarga tush, Payg‘ambarimizga esa, vahiy orqali o‘rgatilgan. Shu bois azon lafzlarini o‘zgartirish, boshqa tilda aytish, tush va ilhom orqali ma’lum qilingan ilohiy maqsadga zid bo‘ladi.

*** Azon ***

Azon avvalida to‘rt, oxirida ikki marta takbir (Allohu Akbar) deyiladi. Shahodatlar «Ashhadu alla ilaha illalloh» va «Ashhadu anna Muhammadar rasululloh» lafzlarida tarji’ (ya’ni, jumlalarni baland ovozda aytishdan avval ichida aytib olish) qilinmaydi (tarji’ Shofe’iy mazhabida sunnat, Imomi A’zam mazhabiga ko‘ra, makruhdir).

Takbir xuddi azon kabi aytiladi. Faqat bomdod namozining azonida «Hayya alal falah» jumlasidan so‘ng, «As solatu xoyrum min an-navm» va barcha farz namozlarning takbirlarida ikki marta «Qod qomatis solah» deyiladi. Azon jumlalari alohida-alohida cho‘zib aytilsa, takbir juft-juft qilib, tezroq aytiladi.

*** Arabchadan boshqa tilda azon aytish ***

Ma’nolarini to‘la ifoda qilsa ham, azon va takbirni arabchadan boshqa tillarda aytish joiz emas.

*** Muazzinga oid mustahab amallar ***

Muazzinning soliq kishi bo‘lishi.

1. Azonning sunnatlarini va vaqtini bilish.
2. Azonni tahorat bilan aytish.
3. Azonni tahorat bilan va qiblaga yuzlanib aytish (faqat musofirning miniladigan hayvon yoki transport vositasi ustida bo‘lishi bundan mustasno).
4. Azon aytayotganida ovozning uzoqroqqa ketishi uchun barmoqldar bilan quloqlarni berkitib olish.
5. «Hayya alas-solah»ni aytganida yuzini o‘ngga va «Hayya alal-falah»ni aytganida chapga burishi yoki minoradan boshini chiqarishi.
6. Mustahab bo‘lgan vaqtga rioya kilish bilan birga jamoatning namozga yetishuvini o‘ylab azon bilan takbir orasida ozroq kutib turish.

Shuningdek, shom namozida uch qisqa oyat o‘qiladigan yoki uch qadam bosadigan darajada kutiladi.

*** Azonning makruhlari ***

1. Azon kalimalarini noto‘g‘ri talaffuz qilish yoki qo‘shiqqa o‘xshatib aytish (talqin).
2. Tahoratsiz azon va takbir aytish.
3. Junub holatda azon aytish.
4. Balog‘atga yetmagan bolaning, telba, mast, ayol, fosiq (gunohi kabira kilib, shariat amrlarini bajarmagan kishi) va o‘tirgan shaxslarning azon aytishlari ham makruxdir. Bunday hollarda azonni takror aytish mustahabdir. Takbir takror aytilmaydi. Juma kuni (uzr bilan juma namozini qazo qilganlar) peshin namozi uchun azon va tak­bir aytishlari makruhdir.

*** Qazo namozlarida azon ***

Qazo namozlarini o‘qish uchun azon va takbir aytiladi. Bir necha qazo namozini bir vaqtda o‘qtsh uchun dastlabkisida azon va takbir aytiladi. Qolganlarida azon tark qilinsa ham, takbirni tark qilish makruhdir.

*** Azon eshitilganida nima deyiladi? ***

Azon aytilganida to‘xtab, uni eshitish, azon jumlalarini takrorlash odobdandir. Faqat «Hayya alas-solah» va «Hayya alal-falah»dan so‘ngra (La havla vala quvvata illa billah) hamda bomdod namozida («As-solatu xoyrum min an-navm») jumlalaridan so‘ng, «Sodaqta va barorta» (to‘g‘ri aytding) yoki «Mashaalloh», (Alloh xohlagan narsa bo‘ladi) deydi. Azon tamomlangach, muazzin va eshitgan kishilar quyidagi vasila duosini o‘qiydilar:

Allohumma robba hazihid-da’vatit-tammah. Vas-solatil qoimah, ati Muhammadanil vasiylata val faziylah. Vab’ashu maqomam mahmudanillaziy va’adtah. Varzuqna shafa’atahu yavmal kiyamah. Innaka la tuxliful mi’ad!

Ma’nosi: «Ey ushbu komil da’vat (azon) va namozning haqiqiy egasi bo‘lgan Allohim! Muhammadga, sollallohu alayhi va sallam, shafoatchilik salohiyatini va oliy martabani bergin. Va u zotni O‘zing va’da qilgan Mahmud — jannatdagi eng go‘zal maqomga erishtirgin!

*** Namozning shartlari ***

Namozning durust bo‘lishi uchun quyidagi shartlar lozimdir:

1. Hadas (tahoratsizlik, junub, hayz va nifos)dan poklanish.
2. Vujud, libos va namoz o‘qiladigan joyning namoz durutligiga mone’ bo‘luvchi najosatlardan pok bo‘lishi, oyoq, ko‘l, tizza va peshona qo‘yiladigan joylarning toza bo‘lishi ham shart.
3. Avrat joylarning to‘silgan bo‘lishi. Yoqa yoki etakdan (avrat joylari) ko‘rinib qolishining zarari yo‘q.

Izoh: Boshqa bir narsa bilan aloqasi, bog‘lanishi bo‘lgan narsa o‘sha boshqa narsaning ichida bo‘lsa, rukn deb ataladi. Masalan, namozda ruku kilish kabi. Agar u o‘sha boshqa narsaga hyech bir ta’sir ko‘rsatmay, faqat unga olib boruvchi bo‘lsa, sabab deb nomlanadi. Masalan, namozning farz bo‘lishi uchun vaqtning kirishi kabi. Agar unga olib boruvchi narsa, o‘sha bosh­qa narsaga tayangan bo‘lsa, u shart deb ataladi. Masalan, namozga tahorat qilish kabi. Agar unga tayanmagan bo‘lsa, alomat deyiladi. Masalan, namozga azon aytish kabi. Demak, shart narsaning tashqarisida bo‘lib, o‘sha narsaning mavjudiyati unga tayangan sababdir. Rukn esa, har qanday bir narsaning ichida bo‘lib, o‘sha narsaning mavjudiyati unga tayangan sababdir.

4. Qiblaga yuzlanish. Makkada Ka’bani ko‘rib turganlar uchun Ka’baning o‘ziga, ko‘ra olmaganlar uchun Ka’ba tomonga yuzlanish farzdir.
5. Namoz vaqtining kirishi.
6. Vaqt kirganiga qanoat hosil qilish.
7. Niyat qilmoq.
8. Niyatdan so‘ng darhol takbiri tahrima qilish.
9. Takbiri tahrimani tik turgan holda rukuga egilmasdan avval qilish.
10. Niyatni iftitoh takbiridan oldin qilish.
11. Iftitoh takbirini o‘zi eshitadigan darajada balandroq aytish.
12. Iqtido qilgan kishining (namozga niyat qilish bilan birga) imomga iqtido qilishga ham niyat qilishi.
13. Qaysi vaqtning farz yoki vojib namozi o‘qilishini niyat qilish.
14. Nafl namozlardan boshqa (farz va vojib) namozlarni tik turgan holda o‘qish.
15. Farz namozlarining ikki rakatida, vitr va nafl namozlarining barcha rakatlarida, Qur’ondan bir oyat bo‘lsa ham qiroat qilish.
16. Jamoat qiroat qilmaydi. Imom jahran o‘qiganida eshitadi, maxfiy o‘qiganida esa jim turadi. Iqtido qilgan kishining qiroat qilishi tahriman makruhdir.
17. Ruku qilish.
18. Peshona botib ketmaydigan joyga sajda qilish. Pax­ta, somon, guruch, tariq va shunga o‘xshash narsalar ustiga sajda qilish durust emas. Chunki bunda peshona barqaror bo‘lmaydi. Agar bu narsalar maxsus qopga joylangan bo‘lsa ham, sajda qilayotganida peshona bilan burunning kattiq joyini yerga tekkizish vojibdir. Faqat burunning o‘zini yerga qo‘yish, peshonada biror uzr bo‘lmasa, joiz emas.
19. Sajda qilinadigan joyning oyoqlar turgan joydan yarim ziro’dan (taqriban 25 sm) baland bo‘lmasligi. Yarim ziro’dan baland joyga sajda qilish joiz emas. Faqat joy torligi tufayli ayni namozni o‘qiyotgan boshqa kishining yelkasiga sajda qilish mumkin.
20. Sajdada ikki qo‘l kaftini, ikki tizzani, ikki oyoq barmoqlari uchini yerga qo‘yish, oyoqlarning (yoki oyoq barmoqlarining) ustini yerga tekkizish joiz emas.
21. Rukuni sajdadan avval qilish.
22. Birinchi sajdadan so‘ng boshni ko‘tarib, o‘tirishga yaqin holda oz fursat turish.
23. Ikkinchi sajdani ado etish (ikkinchi sajda ham birinchi sajda kabi farzdir).
24. Namoz so‘ngida «Attahiyyatu» (tashahhud) o‘qish miqdoricha o‘tirish.

Izoh: Bu hukm Ibn Mas’ud, roziyallohu anhu, Payg‘ambarimizdan, sollallohu alayhi va sallam, rivoyat qilgan hadisi sharifdan chiqarilgan, ya’ni, Payg‘ambarimiz, sollallohu alayhi va sallam, Ibn Mas’udga, roziyallohu anhu, «Attahiyyatu»-ni o‘rgatgach, «buni o‘tirib o‘qiganingizdan so‘ng, namozingizni tamomlagan bo‘lasiz», deb namozni tamomlash tashahhud o‘qishga yoki shuncha miqdor o‘tirishga bog‘liq ekanini bayon qiladilar.

25. Namozning barcha arkonlarini uxlamay ado qilish.
26. Namozning sunnat va farzlarini bir-biridan ajrata bilish, uning shakl va harakatlarini bilish. Farz namozining farz ekaniga ishonish, toki farz namozni nafl sifatida o‘qimasin.

*** Namozning ruknlari ***

Yuqorida bayon qilingan shartlardan quyidagilari na­mozning ruknlari hisoblanadi:

1. Qiyom (tik turmoq).
2. Qiroat
3. Ruku
4. Sajda.

Izoh: Namoz ibodataarning eng fazilatlisi bo‘lsa, saj­da namozning eng muhim ruknidir. Payg‘ambarimiz, sollallohu alayhi va samam, sajda haqida shunday deydilar: «Bandaning Parvardigoriga eng yaqin bo‘lgan payti sajda holatidir. Sajda qilgan holda Allohga ko‘p-ko‘p duo qilinglar». Sajda holida insonning manmanlik va ustunlik da’volarini tashlab, kamtarinlik ramzi bo‘lgan tuproqqa teng joylashuvi Alloh huzurida e’tiborlidir. Ibodatlarning eng muhimi bo‘lgan, namoz, insonning nafs va shayton vasvasa qilayotgan manmanlik va kibr-havo tuyg‘ularidan qutulib, buyuk Parvardigori huzurida o‘zining ojiz va zaif banda ekanini tan olishidir. Namoz mo‘minning merojidir va uning eng fazilatlisi xushu’-xuzu’, ichida tavoze’ bilon ado qilinganidir.

5. Oxirgi qa’dada kamida tashahhud o‘qish miqdoricha
   o‘tirish.

Izoh: Namoz shartlarining bir qismi (tahorat qilish, avrat joylarini yopish, qiblaga yuzlanish, vaqtning kirishi, niyat, iftitoh takbiri kabi) namozni boshlashning durustligi shartlari, qolganlari esa namozni davom ettirish durustligining shartlaridir.

Qavilmagan kiyimning bir tarafi harom bo‘lsa, ikkinchi toza tarafini to‘shab, ustida namoz o‘qish joizdir.

Namoz o‘qiyotgan kishi sallasining ikki uchidan biri iflos bo‘lsa, uni pastga osiltirib, toza tomonini boshida qoldirsa, harakatlanganida toza tomonning iflos uchi qimirlamasa, (bunday salla bilan o‘qilgan) namoz joiz­dir. Agar bunda sallaning iflos uchi ham qimirlasa, u bilan namoz o‘qish joiz emas. Chunki toza tomoni harakatlanganida sallaning iflos uchi qimirlasa, u sallaning asosiy qismidan hisoblanadi. Kishining libosida namozga mone’ bo‘ladigan miqdorda najosat bo‘lib, uni ketkazishga suv yoki biror boshqa suyuqlik topa olmasa, o‘sha holatda namoz o‘qiydi. Suv topilsa, namozni qayta o‘qishi shart emas.

KЕYINGI MAVZULAR:

NAMOZ KITOBI:

Avrat joylarini yopa olmagan kishining namozi;

Yalang‘och kishilarning namozi;

Qiblaga yuzlanish;

Namozning vojiblari;

Namozning sunnatlari;

Namozning odoblari;

Namoz o‘qish tartibi;

Qo‘lni ko‘tarish sunnat bo‘lgan holatlar;