Alloh taolo insonning nimani xohlashini yaxshi biladi. Chunki insonni O‘zi yaratgan. U nimani xohlayapti, nimani xohlamayapti hammasini biladi. Hatto inson hech kimga aytmagan tuyg‘ularini ham biladi. Qur’oni karimda keladi:

﴿وَأَوْحَيْنَا إِلَى أُمِّ مُوسَى أَنْ أَرْضِعِيهِ فَإِذَا خِفْتِ عَلَيْهِ فَأَلْقِيهِ فِي الْيَمِّ وَلَا تَخَافِي وَلَا تَحْزَنِي إِنَّا رَادُّوهُ إِلَيْكِ وَجَاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِينَ﴾

“Biz Musoning onasiga “Uni emizgin. Agar unga (zarar yetishidan) qo‘rqsang uni dengizga ot. Qo‘rqma va mahzun bo‘lma. Biz uni o‘zinga qaytarurmiz va uni payg‘ambarlardan qilurmiz” deb vahiy qildik” (Qasos surasi, 7-oyat).

Demak, insonning ichki kechinmalari ham Allohning qo‘lida ekan. Aqlimiz ham aslida Allohning izmidadir. Alloh xohlagan narsalarnigina aqlimiz anglay oladi. Xohlamagini esa anglay olmaydi. Lekin inson ixtiyori borasida erkindir. Inson biror narsani tanlash huquqiga ega. Lekin bu haqiqiy erkinlik emas, nisbiy erkinlik xolos. Ayrimlar bu qarashni inkor qilsalar ham aslida shunday.

To‘g‘ri, inson “buni qilaman, uni qilaman” deb aytadi. Hatto barcha amallar uning ixtiyoriga bog‘langan. Lekin bu Allohning qudratidan tashqariga chiqib ketadi degani emas. Chunki bunda Allohning qudratini cheklash ma’nosi chiqib qoladi.

Shayx Muhammad Mutavalli Sha’roviy rahimahullohning
"Allohning borligiga aqliy dalillar" kitobidan