O`zbekiston musulmonlari idorasi

Mo‘minning uch axloqi

13.11.2018 5482 8 min.

Alloh taolo bunday marhamat qiladi: “Afvni (qabul qilib) oling, yaxshilikka buyuring, johillardan esa yuz o‘giring!” (A’rof surasi, 199-oyat).

Afvni (qabul qilib) oling

Afv etish biror kishining ayb, yomon ishlarini kechirish, aybdorga nisbatan jazo berishga loyiq bo‘lsa ham lutf ko‘rsatib jazolashni tark etishdir. Kechirimli va sabr-toqatli bo‘lish dinimizning asosiy tamoyillaridan biridir. Ayniqsa, o‘ch olishga qodir bo‘la turib kechirib yuborish go‘zal fazilat, oliy xulq namunasidir.

Oyatdagi “afv” so‘zining tafsiri manbalarda turlicha kelgan. Ba’zi mufassirlar u – bag‘rikenglik bilan o‘zgalarning uzrini qabul qilish, og‘irlikni o‘ziga olib, boshqalarga yengillik baxsh etish desalar, boshqalari zakot vojib qilinmasdan oldin boylardan olinadigan sadaqalar deb izohlaganlar.

Imom Tabariy (rahmatullohi alayh) bunday deydi: “Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) Jabroil (alayhissalom)dan ushbu oyatni sharhlab berishni so‘raganlarida U zot: “Alloh taolo Sizga buyurib aytmoqda-ki, Sizga zulm qilgan kishini Siz afv eting, Sizga bermagan kishiga Siz bering, Sizdan uzilib ketgan kishiga Siz yaqinlashing!” deb sharhlaganlar”.

Sahobalar Payg‘ambarimiz (alayhissalom)dan: “Go‘zal xulq nima?” deb so‘radilar. Shunda u zot (sollallohu alayhi va sallam): “Afvni (qabul qilib) oling, yaxshilikka buyuring, johillardan esa yuz o‘giring!” oyatini tilovat qildilar.

Afv go‘zal va maqtalgan axloqlarning asosidir. Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam): “Kimki uning uchun jannatda binolar qurilishini va darajalari ko‘tarilishini xohlasa, zulm qilganni avf etsin, bermaganga bersin va orani uzganga silai rahm qilsin”, dedilar (Imom Hokim rivoyati).

Payg‘ambarimiz (sollallohu alayhi va sallam)da bu fazilatlarning barchasi mujassam, so‘zlari va fe’llarida ham bu xulq ila ziynatlangan edi, boshqalarni ham kechirimli bo‘lishga undardilar.

Uboda ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam): “Sizlarga Alloh bandalarining darajasini nima tufayli balandga ko‘tarishini aytaymi?” dedilar. Sahobalar: “Ayting, yo Rasululloh”, deyishdi. U zot (sollallohu alayhi va sallam) “Senga jahl qilganga muloyim bo‘lsang, zulm qilganni avf qilsang, seni mahrum qilganga in’om qilsang, sendan aloqani uzgan bilan aloqani bog‘lasang”, dedilar (Imom Termiziy rivoyati).

Nabiy (alayhissalom) kechirimli, shafqatli va rahmdil bo‘lishda peshqadam edilar. Makka ahli u zot (alayhissalom)ning yo‘llariga tikonlar sochishar, sajda qilib turganlarida tuyaning ichaklarini tashlab ketishar va doimo mazah qilishar edi. Bu hol bir yoki ikki yil davom etgani yo‘q, balki o‘n uch yil muttasil davom etdi. Lekin Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) ularni avf etdilar, haqiga duo qildilar.

Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam)ning xulqlari bilan tarbiyalangan sahobalar (roziyallohu anhum) ham o‘zlariga zulm qilganlarni kechirishda barchaga namuna bo‘ldilar. Bu haqda Ibn Abbos (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. Uyayna ibn Hisr degan kishi Hazrat Umar ibn Xattob (roziyallohu anhu)ning huzuriga kirib: “Ey, Xattobning o‘g‘li! Alloh nomi ila qasam ichib aytamanki, sen bizning o‘rtamizda adolat bilan hukm chiqarmayapsan”, dedi. Bundan Umar (roziyallohu anhu)ning g‘azabi chiqdi, hatto endi bir kor-xol bo‘ladi, deb atrofdagilar qayg‘uga tushib qolishdi. Shunda sahobalardan biri: Ey, amiral mo‘minin! Alloh taolo Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam)ga: “Afvni (qabul qilib) oling, yaxshilikka buyuring, johillardan esa yuz o‘giring!” deb buyurmagan-midi, u odam johillardan”, dedi.

Hazrat Umar (roziyallohu anhu) Qur’on tilovatini eshitishi bilanoq, g‘azabini yutdi hamda Allohning xitobiga muvofiq ish tutdi (Imom Buxoriy rivoyati).

Rasullloh (sollallohu alayhi va sallam) xatokorning aybini kechib yuboruvchilarni Alloh taolo kechirishi haqida bunday deganlar: “Avf bandaga izzatdan boshqani ziyoda qilmas. Bas, afv qiling! Alloh sizni aziz qiladi. Sadaqa molga ko‘payishdan boshqani ziyoda qilmas. Bas, sadaqa qiling! Alloh azza va jalla sizga rahm qiladi” (Imom Ibn Abu Dunyo rivoyati).

Boshqa rivoyatda esa, Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam): “O‘ch olishga haqli bo‘laturib, kechirib yuborgan kishi uchun, Men jannatning o‘rtasidan bir qasr berilishiga kafilman”, deganlar (Imom Abu Dovud rivoyati).

Yaxshilikka buyur

Yaxshilikka buyurish, yomonlikdan qaytarish har bir mo‘min-musulmonning vazifasidir. Bu haqda Abu Sa’id Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam): “Sizlardan kim yomon, munkar ishni ko‘rsa, uni qo‘li bilan o‘zgartirsin, agar unga ham qodir bo‘lmasa, tili bilan qaytarsin, tili bilan ham monelik qila olmasa, unda qalbi bilan qaytarsin, ana o‘sha imonning zaifligidir”, dedilar (Imom Muslim rivoyati).

Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam)ning yaxshilikka chaqirib, yomonlikdan qaytaruvchi ummatlari eng yaxshi ummat bo‘ldi. Alloh taolo bunday marhamat qiladi: “Odamlarga chiqarilgan (ma’lum bo‘lgan) ummatning eng yaxshisi bo‘ldingiz, (ey, musulmonlar!) zero, siz amri ma’ruf, nahyi munkar qilasiz va Allohga imon keltirasiz” (Oli Imron surasi, 110-oyat).

Faqih Abu Lays Samarqandiy (rahimahulloh) yaxshilikka chaqiruvchida quyidagi xislat va fazilatlar jam bo‘lishi lozim deydi:

Avvalo yaxshilikka chaqirishdan maqsad – Alloh taoloning roziligi bo‘lishi.
Ilm.Chunki ilmsiz qilingan amri ma’ruf odamlarning qalbiga yetib bormaydi.
Shafqat, muloyimlik bilan do‘stona nasihat qilmoq. Alloh taolo Muso va Xorun (alayhimussalom)ni Fir’avnga yuborganida bunday buyuradi: “Bas, unga yumshoq so‘z aytingiz! Shoyad, u eslatma olsa yoki (halok qilishimdan) qo‘rqsa” (Toho surasi, 43-oyat)
Sabrli va halim bo‘lish. Allox taolo Luqmon (alayhissalom) qissasida: “...yaxshilikka buyur va yomonlikdan qaytar hamda o‘zingga yetgan (balolar)ga sabr qil!” deb marhamat qilgan.
Amri ma’ruf qiluvchi avvalo aytgan so‘ziga o‘zi amal qilishi. Qur’oni karimda: “...odamlarni yaxshilikka buyurasiz-u, o‘zingizni unutasizmi?!” deyilgan.

Alloh taolo yaxshilikka targ‘ib etuvchi bandalarini madh etadi, ularga O‘z rahmati va marhamati nozil bo‘lishi bashoratini beradi: “Mo‘minlar va mo‘minalar bir-birlariga do‘stdirlar: (odamlarni) yaxshilikka buyuradilar, yomonlikdan qaytaradilar, namoz(lar)ni barkamol ado etadilar, zakotni beradilar hamda Alloh va (Uning) Rasuliga itoat etadilar. Aynan o‘shalarga Alloh marhamat ko‘rsatur. Albatta, Alloh qudratli va hikmatlidir” (Tavba surasi, 71-oyat).

Johillardan yuz o‘gir

Johillik nodonlik, ilmsizlikdir. Dinimiz ilmsizlikdan yuz o‘girishga, ilm, ulamolarga ergashishga da’vat etadi. Qolaversa, johillardan uzoq bo‘lish kishini yomonliklardan saqlaydi, uning axloqini go‘zal qiladi. Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam): “O‘zi uchun behuda narsalarni tark qilishi kishi Islomining husnidandir”, dedilar (Imom Termiziy rivoyati).

Musulmon kishi johillarga e’tibor bermaydi, ularning gap-so‘zlaridan ta’sirlanmaydi, balki yomonlikka qarshi yaxshilik bilan javob qaytaradi. Albatta, bunday fazilatga faqatgina sabr-toqatli, ikki dunyoda ham ulug‘ nasibaga ega bo‘ladigan Alloh taoloning eng syukli bandalari musharraf bo‘ladi: «Rahmonning (suyukli) bandalari yerda kamtarona yuradigan, johil kimsalar (bema’ni) so‘z qotganda “Salomatlik bo‘lsin!” deb javob qiladigan kishilardir» (Furqon surasi, 64-oyat).

Hasan Basriy (rahmatullohi alayh) ushbu oyat haqida: “Bunday zotlar halim, beozor bo‘lib, agar ularga jahl bilan g‘azab qilinsa, ular aslo johillik qilmaydilar, halimlik bilan javob qaytaradilar”, degan.

Alloh taolo barchamizni ushbu go‘zal xulqlar bilan xulqlanib, O‘zining roziligini topishimizga tavfiq ato etsin.

Davron NURMUHAMMAD

Maqolalar

MА`LUMOTNI IJTIMOIY TАRMOQLАRDА ULАSHING

Maqolalar

13 yil ochilmagan xatlar

14.04.2026 4751 9 min.

Bismillahir Rohmanir Rohiym

Ilm tahsil qilishda va ilmdan haqiqiy nasibador bo‘lishda olimlar bir qancha vositalarni sanab o‘tganlar. Xususan, Shayx Muhammad Avvoma hazratlari o‘zlarining “Ma’alim irshadiyya fi sina’ati tolibi ilm” (Haqiqiy talaba yetishtirishdagi yo‘l-yo‘riqlar) asarida ilm tahsil qilish jarayonida – “tafarrug‘” ya’ni, butkul ilm uchun ajrab chiqish, ilm olishdan to‘sadigan har qanday ishlardan forig‘ bo‘lishni alohida bob sifatida keltiradilar. Bu borada olimlarning aqlbovar qilmas hikoyalari bor-ki, ilm o‘rganayotgan har bir talabani jiddiy o‘ylantiradi.

Shayx Muhammad Avvoma hafizahulloh aytadi: “Ilm olishdan va ilmda yuksak cho‘qqilarni zabt etishdan to‘sadigan omillar shu qadar ko‘p-ki, ularni sanab chiqish mushkil ish. Shu bois, tolibi ilm o‘z-o‘zini hamda qimmatli vaqtini nazorat qilib borishi, zimmasidagi majburiyatlarini ado qilishdan ma’n qiladigan, chalg‘itadigan ishlardan uzoq turishi shartdir! Har qanday ilmdan chalg‘itadigan narsalarni najoti yo‘lidagi to‘siq va to‘g‘anoq deb bilishi kerak. Ilmga mutlaq ajrab chiqish va bor-budini sarf qilishning naqadar zaruriy ekanligini Imom Abu Yusuf rahimahullohning so‘zlaridan anglab olsak bo‘ladi: “Ilm shunday (buyuk) ishki, unga to bor-yo‘g‘ingni bag‘shida qilmaguningcha, senga bir qismini ham bermaydi. Agar sen unga boringni bersang – bir qismini senga berishi ham nasiya (xohlasa beradi, xohlasa yo‘q)” (Xatib Bag‘dodiy, “Tarix”)

Ushbu jumlalar ortidan Xatib Bag‘dodiy faqih Abu Ahmad Nasr ibn Ahmad Iyoziyning gapini keltiradi: “Ushbu ilm (shariat ilmlari)ga do‘konlarini tark qilgan, bog‘u rog‘larini qarovsiz qoldirgan, do‘stlaridan uzoqda bo‘lgan hamda yaqinlari vafot etib, janozalariga qatnasha olmagan insongina yeta oladi”. Ibn Ahmad Iyoziy o‘z gaplarining amaliy isboti o‘laroq Qozi Abu Yusuf rahimahullohdan hech ham ajramagan, uzoq muddat yonlarida yurib ilm tahsil qilib, hanafiy fiqhida mashhur faqih rutbasiga yetgan.

Ilmga butkul ajrab chiqqanlar orasida Imom, Hofiz Munziriy rohimahullohning ham hikoyasi bor:

“U kishi Qohiradagi “Komiliyya” Hadis maktabida ilm berar edi. Bir kuni 30 yoshlar orasidagi Muhammad ismli farzandi vafot etdi. U ilmda ancha ko‘zga ko‘rinib qolgan yosh olimlardan edi. Munziriy farzandining janozasini madrasa binosining hovlisida o‘qidi va tobutini madrasa eshigigacha kuzatib bordi. Ko‘zlaridan shashqator yoshlari oqqan holda: “Ey, jigarporam! Seni Alloh taologa omonat topshiraman”, dedi-da, madrasa hovlisiga qaytib kirdi” (Tojiddin Subkiy, “Tobaqot”).

Yana shunga yaqin hikoyalardan birini rahmatli Hazrat otam aytib bergan edi: “Shayx, alloma Muhammad Rog‘ib Tobbax rohimahullohning katta o‘g‘illari Muhammad vafot etganidan bir kun o‘tib o‘zining nashr ishlariga – “Matba’ati ilmiyya”ga qaytgan edi. U kishi janozaning ertasiga “Xusraviyya” madrasasi (Halabdagi dunyoviy institut)ga darsga keladi. Talabalar ustozning darrov darsga kelganidan hayratga tushishadi va orada visir-visirlar tarqaldi. Gap-so‘zlar shayxning ham qulog‘iga yetadi: “Katta o‘g‘lini yaqinda ko‘mib kelgandi-ya…” Ularga qarata shayx aytdi: “Bolamdan-ku, ayrilib, xasrat o‘tida yonmoqdaman. Endi ilmning barakasidan ham mosuvo bo‘lib yana xasrat chekaymi?!”

Imom Sulaym ibn Ayyub Roziy rahimahulloh haqida Subkiy “Tobaqoti Vusto”da quyidagicha bayon qiladilar: “Sulaym Ray shahridan ilm olish uchun Bag‘dod sari yo‘l oldi. Aytilishicha, ilm olib yurgan kezlarida unga oilasidan ora-sira xat kelib turar edi. U birorta xatni ochib ham ko‘rmasdi. Faqat yig‘ib, to‘plab borardi. O‘zi ko‘zlagan ma’lum bir yillar o‘tganidan keyin xatlarni ochib ko‘rdi. Ularda kimningdir vafot etgani va yana ko‘plab ilm olishdan to‘siq bo‘ladigan yaqinlarining xabarlari yozilgan edi”.

Muhammad Avvoma aytadi: “Ilm olib yurgan kezlarimning boshlarida shunga o‘xshash xabar qulog‘imga chalingan edi. Shayx Ahmad ibn Abdulkarim Turmoniniy Halabiy hazrat Azhari Sharifda 13 yil ilm tahsil qilibdilar. Bu muddat oralig‘ida uylaridan xatlar kelib turar, birortasini ham ochmas, ularni xonaning tokchasiga qo‘yib borar ekan. Ta’lim muddati tugab, uyga qaytishdan oldin xatlarni o‘qiy boshlabdilar. Ularning ba’zisida kimdir vafot etgani, yaqin qarindoshi turmush qurgani va yana qandaydir sodir bo‘lgan o‘zgarishlar yozilgan ekan. U kishi mazkur xabarlar ilm olishdan to‘siq bo‘lishini, yurakka yaqin xabarlar esa butkul ilm dargoxini tashlab ketishiga sabab bo‘lib qolishini juda yaxshi bilar edilar!” (Iqtibos tugadi).

Endi ta’lim olayotgan har bir talaba (o‘zimizga ham) haqli savol tug‘iladi – bizning hayotimizda ilm nechanchi o‘rinda? Unga qancha kuch va vaqt sarflayapmiz? Qozi Abu Yusuf aytganlaridek ilmdan bir nima olish uchun borlig‘imizni bermayotganimiz aniq! Ba’zi soatimiz yoxud ba’zi daqiqalarimizni ajratar ekanmiz, ana shu vaqtda birorta chalg‘ituvchi ish, xabar va o‘y-xayollardan forig‘mizmi? Aytaylik, bir kunda dars uchun 2 soat ajratsak, shuning necha daqiqasi sof ilm tahsili uchun sarf bo‘lmoqda?!

13 yil xatlarni o‘qimaslik u yoqda tursin, qo‘l telefonimiz 24/7 tartibida ishlaydi. Internet ham muntazam yoniq. Namoz, dars, taom, uyqu safar yoki uchrashuvlar bilan bandligimizda ham “jiring” etgan xabarnomani albatta ochib o‘qiymiz. Hattoki, svetaforda turganda ham telefon titamiz. Soatlab reels tomosha qilamiz. Zehnimizni band qiladigan ma’lumotlarni yaxshi ko‘ramiz. Qaysi futbolchi qaysi jamoaga qabul qilingan, qaysi san’atkor kim bilan debat qilgan, qaysi fudbloger yangi taomni reklama qilgan, yana qaysi oshpaz erkak xotiniga yashil somsa qilib berganini maroq bilan tomosha qilamiz.

Aksar mavzulari befoyda bo‘lgan “gap” va “choyxona”lar, keti tugamaydigan o‘tirishlar, bemaza telefondagi o‘yinlar, aksiyaga tushgan mahsulotlar, qimmatbaho mashinalar, ularning bir-biridan farqlari, kunlik retseptlar, yangidan-yangi brendlar va hakazo! Sanasa, shayh Avvoma aytganlaridek, ado qilib bo‘lmaydi.

Bobolari Buxoriy, Termiziy, Jomiy, Temurlar bo‘lgan biz avlodlar na dunyo ishini va na din ilmlarini puxta o‘rganishga toqatiz yo‘q. Brendlarni soatlab sanab, farqlab, xulosa qilib qayerdan necha pulga, necha kunda xarid qilishgacha “ilm” tahsil qilganmiz, biroq, ikki dunyo obodligi va najoti bo‘lgan, Payg‘ambarlar merosi o‘laroq Buxoriylar qoldirgan ilmdan 15 daqiqa to‘xtamay, bexato ma’lumot ayta olmaymiz. O‘qiyotgan ilmlarimiz chala, uzuq-yuluq. Bir ilmni haqqini berib o‘rganish payida emasmiz. Bobolarimizning nechtasini ismi va yozgan asarini sanab bera olamiz, aqalli? Lekin siyosiy ongimiz baland, zo‘r taxminlar aytib dunyo kelajagini ko‘ra bilamiz. To‘xtamay nechta hadisni Buxoriydan Payg‘ambarimiz sallollohu alayhi vasallamgacha bo‘lgan sanadi ila yoddan keltira olamiz? Deylik, hadisdagi 5 ta roviyning yashagan yili, davri, rivoyati, u haqidagi jarh-ta’dil olimlarining fikrlari, undan kim rivoyat qilgan, o‘zi kimdan hadis olgan – bu haqidachi, soatlab gapirib bera olamizmi? Bitta hadisning lug‘aviy, fiqhiy, axloqiy jihatlarni to‘liq sharhlab bera olamizmi? Ikkita bir-biriga qarama-qarshi hadis kelsa, uni yechishning Hanafiy mazhabida nechta yo‘lini bilamiz? Bu bo‘yicha qanday kitoblar o‘qiganmiz? Nechta lug‘at yod olganmiz? Yoki tafsir, fiqh, aqoid, arab tili, balog‘atga oid kitobni to‘liq o‘qib, barcha ma’lumotlarini jam qilib olganmiz? Lekin mashina, kiyim, texnik bo‘lsa, soat, dala hovli, mashhurlarning shaxsiy ma’lumotlarini xotirjam tahlil qilib berishimiz mumkin.

Na ilmga qiziqamiz? Na ilm yo‘liga kirganimiz ta’lim uchun o‘zimizni butkul bag‘shida qila olmaymiz. To‘liq ajrab chiqish qiyin bo‘lsada, ma’lum bir soatlarimizda ham bitta sms, bitta sharh o‘qiymiz. Qiziq! Ayni paytda katta “olim”, bilimdon siyosatchi, uddaburon tijoratchi, shaxsiy qarashlariga ega motivator-bloger, o‘tirishlarda qo‘li shirin oshpaz, sport zallarida eng kuchli shtangsit, tog‘, dala hovlilarga tashna sayohatchimiz! Aslida biz hech kimmiz. Ilm mashaqqatiga toqati yo‘q, ammo maqsadi ulkan “ajoyib xayolparast”miz.

Ilm tahsil qilinayotgan vaqtda tolibi ilm imkon qadar o‘yin-kulgu, o‘tirish va turli chalg‘ituvchi ishlardan o‘zini saqlashi, butun diqqat-e’tiborini matn yodlash, ma’lumotlarni jamlash, yangidan-yangi bilimlarni o‘rganish, ularni o‘zlashtirishga, talaba do‘stlari bilan har kuni ustoz bergan vazifalarni birgalikda takror qilishga sarflamog‘i lozim. “Sement zavodiga men, g‘isht zavodiga men” kabi yashayotgan talaba bilsin-ki, undan katta olim chiqmaydi. Imom Shofe’iy ta’kidlaganidek, “Agar bir dona piyoz sotib olish uchun bozorlarda yurganimda, menda katta olim chiqmas edi!”

Alloh barchamizni foydali ilm tahsil qilishda va uni haqqini ado qilishda ko‘mak bersin!

Faxriddin Muhammadnosir,
«Hadis va Islom tarixi fanlari» kafedrasi katta o‘qituvchisi

Maqolalar

MА`LUMOTNI IJTIMOIY TАRMOQLАRDА ULАSHING

Muallif

Oʼzbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati