Tabiatdagi go‘zal va shu bilan birga dilga qo‘rquv soladigan hodisalardan biri – yashin (chaqmoq) chaqnashidir.
Yashin – atmosferada yuz beradigan uchqunli elektr razryadi bo‘lib, bulutlararo yoki bulutlar bilan yer orasida hosil bo‘ladi. Manfiy zaryadlar bulutlardan yer tomonga qarab oqadi. Yerga yetib kelganda musbat zaryadlar bilan to‘qnashishi natijasida chaqmoq chaqishi kuzatiladi. Yashin chaqnaganda atrof bir zum yorishib ketadi.
Chaqmoq chaqishining uzunligi bir necha kilometr, diametri bir necha o‘n santimetr, davomiyligi soniyaning mingdan 25 ulushiga teng, tok kuchi 100 KA (kiloamper)gacha bo‘lishi mumkin. Bunday chiziqli yashin bilan birga ba’zida sharsimon yashin ham chaqnaydi. Chaqmoq asosan bahor va yoz fasllarida kuzatiladi. U doim momaqaldiroq bilan birga yuz beradi.
Chaqmoq chaqqanda elektr energiyasi issiqlik va yorug‘lik energiyasiga aylanadi. Yashin ko‘pincha qora yomg‘ir bulutlarida, vulqon otiladigan paytda, tornado (quyun) va chang bo‘roni paytida ham paydo bo‘ladi.
Chaqmoq boshining yer yuzasi tomonga harakati soniyasiga 5107 metr tezlikda bo‘ladi va darhol ortga qaytadi. Yashinning asosiy razryadi harakat qilgan kanaldagi harorat 25000° dan ham oshib ketishi mumkin. Chaqmoq chaqishi yong‘inlar sodir bo‘lishiga va odamlarning halokatiga sabab bo‘lishi mumkin.
Chaqmoq elektr va radio simlari, elektr stansiyalar, mashina va apparatlar uchun ayniqsa xavfli. Uning samolyotga tushishi konstruksiya elementlarini ishdan chiqaradi, radio apparatlari va navigatsiya asboblarini yaroqsiz holga keltiradi. Shuningdek, ekipaj a’zolarining ko‘zini ko‘r qilib, turli shikastlarni yetkazadi. Daraxtga tushgan yashin uning tagida va yaqinida turgan odamlarni shikastlashi mumkin.
Yuqorida bir chaqmoq chaqishining davomiyligi soniyaning mingdan 25 ulushiga teng ekani, keyin darhol yashinning ortga qaytishi aytib o‘tildi.
Buni qarangki, bundan 1400 yil oldin, insoniyat chaqmoq chaqishining xususiyatlari, jarayonlari haqida tasavvurga ega bo‘lmagan paytda Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallam mana bu hadislarida yashinning chaqnash mexanizmini va tezligini aniq aytib qo‘ygan edilar:
“Chaqmoqning ko‘z ochib yumguncha qanday o‘tib, qaytganini ko‘rmaganmisizlar?!”. Imom Muslim rivoyati.
Ushbu hadisda yashinning tezkorligi o‘ta nozik uslubda “ko‘z ochib-yumguncha” deb bayon qilinyapti. Shuningdek, hadisda yashinning yerga kelib, yana ortga qaytishi ham eslatilyapti.
Yashin chaqnashining tezligi haqida olimlarning “soniyaning mingdan 25 ulushiga teng” degani “ko‘z ochib-yumguncha” deganidir.
Abduddoim Kahel maqolasi va
uz.wikipedia.org ma’lumotlari asosida
Nozimjon Iminjonov tayyorladi
Samarqand — asrlar davomida islom ma’rifati va tamaddunining nurli markazi bo‘lib kelayotgan, buyuk allomalaru avliyolar yetishib chiqqan muqaddas va tabarruk zamindir. Bu qutlug‘ diyordan taralgan ilm ziyosi nafaqat yurtimiz, balki butun islom olamini ma’naviy boyitib kelmoqda. Imomlar, muhaddislar, mufassirlar va mutakallimlar merosi bilan dong taratgan Samarqand bugun ham bag‘rikenglik, ma’rifat va muqaddas qadriyatlar maskani sifatida yuksak e’tirof etilmoqda.
Bugun Samarqand zaminida muqaddas ziyoratgohlar yanada obod qiyofa kasb etmoqda, masjid va majmualarda xalqimiz uchun keng qulayliklar yaratilmoqda. Ayniqsa, joriy 2026 yilgi Qurbon hayiti yurtimizda misli ko‘rilmagan shukronalik, hamjihatlik va yuksak ma’naviy muhit ila qarshi olinmoqda.
Joriy yilda Qurbon hayiti 27 may — Chorshanba kuni nishonlanadi. Samarqand viloyatidagi barcha masjidlarda hayit namozlarini munosib tarzda o‘tkazish uchun puxta tayyorgarlik ko‘rildi:
287 ta masjidda Qurbon hayiti namozi o‘qiladi;
Hayit namozi soat 05:30 da boshlanadi;
Namozdan avval masjidlarda tinchlik, bag‘rikenglik, mehr-muruvvat, inson qadri va yurt osoyishtaligi haqida ma’rifiy suhbatlar o‘tkaziladi.
Viloyat markazi hamda barcha tumanlardagi yirik masjidlarda namozxonlarning xavfsizligi va emin-erkin ibodat qilishlari uchun barcha mutasaddi tashkilotlar hamkorlikda zarur chora-tadbirlarni belgilagan.
Muborak Qurbon hayiti namozi Imom al-Buxoriy majmuasida ham katta ko‘tarinkilik va fayzu baraka ila ado qilinadi. Erta tongdan ushbu tabarruk maskanda Qur’on tilovatlari, takbir va tahlil sadolari yangrab, namozxonlar yurtimiz tinchligi, xalqimiz farovonligi hamda dunyo musulmonlarining hamjihatligi uchun samimiy duolar qiladilar.
Haj ibodati — musulmonlar uchun eng ulug‘ orzu va muqaddas safardir. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev Muhtaram janobi oliylarining bevosita e’tibor va g‘amxo‘rliklari tufayli joriy mavsum yuqori darajada tashkil etildi:
Samarqand viloyatidan 940 nafarga yaqin ziyoratchi Makka va Madinaga safar qildi.
Davlatimiz rahbarining tashabbusi bilan yurtimizdan 100 nafar fuqaro "Prezident hojisi" sifatida muborak safarga yuborildi. Bu ezgu qadam Yangi O‘zbekistonda inson manfaati va mehr-oqibat tamoyillari ustuvor ekanining yorqin ifodasi bo‘ldi.
Har bir hoji uchun tibbiy xizmat, dori-darmon, shinam yashash joyi, ovqatlanish va transport logistikasi to‘liq tashkil etilib, malakali guruh rahbarlari va shifokorlar ularga xizmat ko‘rsatmoqda.
Tarixiy voqea: Joriy yilgi Haj mavsumining barcha hojilarimiz qalbida chuqur iz qoldirgan unutilmas voqeasi — Davlatimiz rahbarining muborak zaminda bo‘lib turgan ziyoratchilarimiz holidan shaxsan telefon orqali xabar olganlari bo‘ldi. Yurtboshimiz Muftiy hazratlari bilan muloqotda hojilarning salomatligi bilan qiziqib, ularga o‘zlarining samimiy duo va ezgu tilaklarini yo‘lladilar. Bu yuksak e’tibor Makkai mukarrama va Madinai munavvaradagi yurtdoshlarimiz qalbiga cheksiz quvonch va shukronalik bag‘ishladi.
Qurbonlik — Alloh taologa bo‘lgan taqvo, itoat va shukronalikning amaliy ifodasidir. Viloyatimizdagi imom-xatiblar tomonidan aholiga qurbonlik qoidalari bo‘yicha keng tushuntirish ishlari olib borilmoqda. Shariatimiz ko‘rsatmalariga ko‘ra:
Vaqti: Qurbonlik hayit namozi o‘qib bo‘lingandan keyin boshlanib, zulhijjaning 10, 11 va 12-kunlari kun botgunga qadar amalga oshiriladi;
Jonliq: Qo‘y va echki bir kishi nomidan, sigir va tuya esa 7 kishigacha sheriklik asosida so‘yilishi mumkin;
Hayvonning holati: Qurbonlik qilinadigan hayvon sog‘lom, ko‘zga ko‘rinarli ayblardan xoli va yetuk yoshda bo‘lishi lozim;
Tarqatish: Qurbonlik go‘shtini uch qismga bo‘lib, bir qismini oilaga saqlash, ikkinchi qismini qarindosh-urug‘larga, uchinchi qismini esa muhtoj va kam ta’minlangan oilalarga tarqatish mustahab (savobli) amaldir.
Alloh taolo yurtimiz tinchligini, xalqimiz birdamligini yanada mustahkamlasin. Qurbon hayiti barchamiz uchun xayr-baraka, ma’naviy yuksalish va ezguliklar bayrami bo‘lsin. Barchangizni yaqinlashib kelayotgan muborak ayyom bilan samimiy muborakbod etaman!
Ahmadxon domla Alimov,
Samarqand viloyati bosh imom-xatibi