“Erkaklar xotinlar ustidan (oila boshlig‘i sifatida doimiy) qoim turuvchilardir. Sabab – Alloh ularning ayrimlari (erkaklar)ni ayrimlari (ayollar)dan (ba’zi xusu-siyatlarda) ortiq qilgani va (erkaklar o‘z oilasiga) o‘z mol-mulklaridan sarf qilib turishlaridir. (Ayollar ichida) solihalari – bu (Allohga va eriga) itoatli, g‘oyibga Alloh saqlaganicha himoyatli (ya’ni, erlarining sirlari, mulklari va obro‘larini saqlovchi)lardir. Xotinlarning itoatsizligidan qo‘rqsangiz, avvalo ularga nasihat qilingiz, so‘ngra (bu ta’sir qilmasa,) ularni o‘rinlarda (aloqasiz) tark etingiz, so‘ngra (bu ham kor qilmasa) ularni (majruh bo‘lmagudek darajada) uringiz. Ammo sizlarga itoat qilsalar, ularga qarshi (boshqacha) yo‘l axtarmangiz. Albatta, Alloh oliy va ulug‘ zotdir”.

Alloh taolo ushbu oyati karimada oiladagi rahbarlik mas’uliyati kimning zimmasida bo‘lishi, soliha ayollarning sifati va oilada zaifa ayol sababli yuzaga keladigan kelishmovchilikni bartaraf etish yo‘llarini quyidagicha bayon qilgan:

“Erkaklar xotinlar ustidan (oila boshlig‘i sifatida doimiy) qoim turuvchilardir”. Ya’ni, er oilada xotin va farzandlar ustidan ularni manfaatli bo‘lgan ishlarga buyurib, zararli holatlardan qaytarib turishda rahbardir. Oyatda “qoim turuvchilar” ma’nosini anglatuvchi “qovvamun” so‘zi arab tili qoidasiga ko‘ra mubolag‘a siyg‘asida kelgan. Bu oila boshlig‘i bo‘lgan er xotin va farzandlarning tarbiyasida ularga odob-axloq o‘rgatishda, moddiy ta’minotda, haq-huquqlarini saqlashda va himoya qilishda ulkan mas’uliyat ustida ekanini ko‘rsatadi. Imom Qurtubiy: “Erkaklarning tabiatida ayollar tabiatida bo‘lmagan ziyoda quvvat bor. Chunki erkaklarning tabiatida issiqlik va quruqlik g‘olib bo‘lib, bu quvvat va shiddatdan dalolat beradi. Ayollarning tabiatida namlik va sovuqlik bo‘lib, bu yumshoqlik va zaiflikdan dalolat beradi. Shu sababdan erkaklarga ayollar ustidan rahbarlik haqqini bergan”, degan.

Ushbu oyatning nozil bo‘lishiga quyidagi voqe’a sabab bo‘lgan. Habiba binti Zayd eri Sa’d ibn Robe’ga itoatsizlik qildi. Shunda Sa’d uni bir shapaloq urdi. Habiba otasi bilan birga Rasululloh sollallohu alayhi va sallamning huzurlariga borib: “Men qizimni unga to‘shak qilib bersam, u qizimni uribdi” deb shikoyat qildi. U zot: eridan qasos olsin, dedilar. Ular qaytib ketayotgan edilar, Rasululloh sollallohu alayhi va sallam ularni qaytarib: “Jabroil alayhis salom oyat keltirdi”, dedilarda mazkur oyatni o‘qidilar. So‘ngra: “Biz bir ishni xohladik va Alloh ham bir ishni iroda qildi. Alloh iroda qilgani yaxshidir”, dedilar.

So‘ngra Alloh taolo oilada erlarga rahbarlik mas’uliyati berilishidagi asosiy ikki sababni bayon qildi:

Sabab – Alloh ularning ayrimlari (erkaklar)ni ayrimlari (ayollar)dan (ba’zi xususiyatlarda) ortiq qilgani va (erkaklar o‘z oilasiga) o‘z mol-mulklaridan sarf qilib turishlaridir. Demak, ushbu ikki sababning birinchisi erkaklarning ayollardan ba’zi xususiyatlarda ortiqligi va ikkinchisi o‘z mol-mulklaridan nafaqa qilganlari. Bu bilan aytishlik mumkinki, erkaklarni afzal qilib yaratilishi ayollarning foidasi uchundir. Chunki erkaklar o‘zlariga berilgan aqlu idrok va kuch-g‘ayrat orqali oilani go‘zal tarizda boshqaradi va moddiy tomonlama ta’minlaydi. Mufasssirlar oyatda kelgan “ortiqlik”ni payg‘ambarlik, xalifalik, jismoniy kuch-quvvat, oila nafaqasiga mas’ullik, aqlu idrok, xotira va tafakkurning ziyodaligi, imom-xatiblik, muazzinlik, jamoat bilan namoz o‘qish, juma namozining vojib bo‘lishi, tashriq takbirini aytish, janglarda qatnashish, to‘liq guvohlik, taloq berish huquqiga ega bo‘lish, oila nomini unga nisbat berilishi, namoz va ro‘zani uzrsiz ado etish kabi xususiyatlar bilan tafsir qilganlar.

So‘ngra Alloh taolo erning boshqaruvi ostida bo‘lgan ayollar haqida so‘z yuritib, ularni ikki qism bo‘lishini aytdi. Ularning birinchi qismi:

(Ayollar ichida) solihalari – bu (Allohga va eriga) itoatli, g‘oyibga Alloh saqlaganicha himoyatli (ya’ni, erlarining sirlari, mulklari va obro‘larini saqlovchi)lardir. Ushbu jumlalar xabar ko‘rinishida kelgan bo‘lsada, bundan erga itoat etish, uni mol-mulkini va o‘z iffatini saqlashga buyurish qasd qilingan. Demak, o‘z dinida soliha bo‘lgan ayollarning bir sifati Allohga va eriga itoatli bo‘lishidir. Ularning ikkinchi sifati esa, nafaqat erlari huzurida, balki ular yo‘qligida ham mol-mulklarini va obro‘larini hamda o‘z iffatlarini saqlaydilar. Ular bu ishlarida Allohning roziligini ko‘zlaganlari uchun Alloh ham ularni o‘z himoyasiga oladi. Abu Dovud Tayolisiy “Musnad”da Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilgan. Rasululloh sollallohu alayhi va sallam: “Ayollarning yaxshisi–nazar solsang, xursand qiladigan, amr qilsang, itoat etadigan va g‘oyib bo‘lsang, seni o‘z nafsida va molingda muhofaza qiladiganidir”, deganlar. Imom Ahmad Abdurrohman ibn Avf roziyallohu anhudan rivoyat qilgan hadisda Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi va sallam: “Agar ayol kishi besh vaqt namozini o‘qisa, bir oy ro‘zasini tutsa, farjini saqlasa va eriga itoat qilsa, unga: “Jannatning qaysi eshigidan xohlasang, kiraver”, deyiladi”, deganlar.

Keyingi oyatlarda Alloh taolo ayollarning ikkinchi qismini bayon qilib, ular sababli ba’zan oilada vujudga keladigan noxushliklar muolajasini qilgan. Bu noxushlikka ayol sababchi bo‘lib, eriga itoatsizlik qilsa, unga nisbatan qanday yo‘l tutilishi bayon etilgan:

“Xotinlarning itoatsizligidan qo‘rqsangiz, avvalo ularga nasihat qilingiz, so‘ngra (bu ta’sir qilmasa,) ularni o‘rinlarda (aloqasiz) tark etingiz, so‘ngra (bu ham kor qilmasa) ularni (majruh bo‘lmagudek darajada) uringiz. Ammo sizlarga itoat qilsalar, ularga qarshi (boshqacha) yo‘l axtarmangiz. Albatta, Alloh oliy va ulug‘ zotdir”. Demak, o‘z eriga itoatsizlik qilgan ayollarga nisbatan birinchi navbatda Allohning kitobi va Rasulining sunnatini eslatish orqali pand-nasihat qilinadi. Ya’ni, Alloh ayollar zimmasiga o‘z erlariga itoatda, chiroyli muomala va munosabatda bo‘lishni vojib qilib qo‘ygani aytiladi. Er o‘z ayoli ustidan bir daraja yuqori turishini e’tirof etishga chaqiriladi. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi va sallamning: “Agar insonni insonga sajda qilishga buyurganimda edi, ayolni o‘z eriga sajda qilishga buyurgan bo‘lar edim[1]” deb marhamat qilgan hadislari yana bir bor eslatiladi. Imom Shofe’iy rahmatullohu alayh nasihat qilish: “Allohdan qo‘rqqin. Seni ustingda meni haqqim bor. Sen ushbu holatingdan qaytgin. Menga itoat etishing seni zimmangda farz ekanini bilgin” kabi gaplar bilan bo‘ladi, deganlar.

Salafi solihlarimiz eriga itoatsizlik qilgan xotinga nafaqa berilmasligini alohida ta’kidlaganlar.

“so‘ngra (bu ta’sir qilmasa,) ularni o‘rinlarda (aloqasiz) tark etingiz,”.  Ya’ni, agar ayolga pand-nasihat manfaat bermasa, birga yotadigan to‘shagini alohida qiladi. Zero, o‘rinni alohida qilish eriga muhabbatli ayol uchun og‘ir botib, tezda o‘zini o‘nglashga harakat qiladi. Bundan o‘ziga xulosa chiqarmagan ayol, eriga itoatsizlikda qat’iy ekanini ko‘rsatib qo‘ygan bo‘ladi. Mufassirlar oyatda kelgan “tark etish”ni turlicha tafsir qilishib, jumladan, Ibn Abbos roziyallohu anhu: bir to‘shakda undan yuz burib, gaplashmaydi, degan. Ba’zilar: yumshoq gapirmasdan, dag‘allik qiladi, deyishgan. Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi. Rasululloh sollallohu alayhi va sallam: “Qachon ayol erining to‘shagidan alohida tarizda tunni o‘tkazadigan bo‘lsa, qaytgunicha farishtalar unga la’nat aytib turadi[2]”, deganlar.

“so‘ngra (bu ham kor qilmasa) ularni (majruh bo‘lmagudek darajada) uringiz”. Alloh taolo ayollarga avvalo pand-nasihat qilishga so‘ng o‘rinlarda tark qilishga buyurdi. Agar bu ikkisi foyda bermasa urushga o‘tiladi. Zero, ba’zi ayollarga borki ularni urish o‘nglaydi va erining haqqiga to‘la-to‘kis rioya qilishga undaydi. Ammo urish deganda, qattiq kaltaklash, a’zolarini sindirish yoki boshqa jarohatlar yetkazish tushunmaslik kerak. Ulamolar ushbu oyati karimada izn berilgan urishning ma’nosi, misvok yoki biror barmog‘i bilan turtish, deganlar.

Alloh taolo Qur’onda faqat mana shu o‘rinda va ulkan gunohlarning hadlaridagina ochiq-oydin urishga buyurgan. Xotinlarning o‘z erlariga nisbatan gunohlarini ulkan gunohlar bilan tenglashtirgan. Odob berish huquqini to‘g‘ridan to‘g‘ri erlarning o‘zlariga bergan. Ushbu gunohni guvoh yoki hujjatlar orqali isbotlanishi va belgilangan choralarni qo‘llashda qozining huzurida bo‘lishini shart qilmadi. Bu Alloh erlarni xotinlar ustidan rahbar qilib qo‘ygani, ular uchun haqiqiy ne’mat ekaniga dalolat qiladi.

Muoviya ibn Hayra Qushayriy roziyallohu anhu: “Ey Allohning Rasuli, xotinlarimizning bizdagi haqlari nima?” deb so‘raganida, Payg‘ambar sollallohu alayhi va sallam: “Agar taom yesang, unga ham yedirasan, kiyim kiysang, unga ham kiydirasan, yuziga urma, yomon so‘kma, tashqarida hijron qilma”, deganlar. Boshqa bir hadisda Rasululloh sollallohu alayhi va sallam: “Allohning cho‘rilarini urmanglar!” deganlar. Ushbu rivoyatlardan ma’lum bo‘ladiki, oyati karimadagi urishga berilgan izn faqat siyosat, o‘zini bilmagan ayollarga ta’sir o‘tkazish va o‘rtani tuzatish uchundir.

 “Ammo sizlarga itoat qilsalar, ularga qarshi (boshqacha) yo‘l axtarmangiz. Albatta, Alloh oliy va ulug‘ zotdir”. Alloh oyatning avvalida erlarning fazilatini, so‘ng ularga odob berish haqqini berganini bayon qilib, ushbu oyatda zulm qilib qo‘yishdan qaytarmoqda. Ayollarning hassos va zaif holda yaratilgani ayni haqiqatdir. Ular o‘z zaifaliklariga borib, itoasizlik va odobsizlik qilib qo‘yadilar. Yuqorida aytib o‘tilgan choralardan biri qo‘llangach, o‘zlariga kelib itoatga qaytsalar, ularga nisbatan boshqa chora qo‘llashga o‘tilmaydi. Chunki mazkur choralarni qo‘llash oilani saqlab qolish uchun edi. Zero, maqsad hosil bo‘lgach, boshqa choraga ehtiyoj ham yo‘q aslida. Shuni unutmaslik kerakki, xotin itoat qilgandan keyin ham ularga qarshi boshqa yo‘l axtarish, ularga zulm qilish bo‘lib qoladi.  Albatta, Alloh taolo zulm qilgan zolimlardan o‘ch olishga qodir oliy va ulug‘ zotdir.

Manbalar asosida

Toshkent islom instituti o‘qituvchisi

Farhod JO‘RAYEV

tayyorladi

[1] Ushbu hadisni imom Termiziy Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilgan.

[2] Imom Buxoriy rivoyati.