Qadim Buxoroni tarixchilar sayohatchilar “she’riyat va afsonalar shahri” deb atashgan. Bu qo‘hna shaharning har bir ko‘chayu xiyoboni, go‘shasida olis o‘tmishning aks-sadosi bor. Ko‘kka bo‘y cho‘zgan minoralar inson aql-zakovatini namoyish qiladi. Buxoro Sharqu G‘arbda ochiq osmon ostidagi muzey, shavkatli tarixning jilvakor ko‘zgusi degan faxrli nom olgan.

Buxoro haqida so‘z borganida, Ark haqida gapirmasdan iloj yo‘q. Ark keyingi zamonlarda Buxoro amirlarining qarorgohi bo‘lib kelgan. Tarixiy manbalarda keltirilishicha, Ark bir necha marta vayron bo‘lib, yana qaytadan tiklangan. U haqdagi ilk ma’lumotlar Abu Bakr Narshaxiyning (899-960) “Buxoro tarixi” asarida uchraydi: “Buxoro hukmdori Buxorxudot Bidun ushbu qal’ani qurdiradi, ammo u tez orada vayron bo‘ladi. Shunda Buxorxudot donishmandlarni chaqirib, ulardan maslahat so‘raydi, ular esa qal’ani Katta ayiq yulduzlari turkumini eslatuvchi yetti ustun ustida qurish kerakligini aytishadi. Hukmdor shunday yo‘l tutadi va Ark mustahkam bo‘ladi”.

Ark qachon qurilgani haligacha aniq­lanmagan. Ammo olimlarning taxminicha, bundan bir-bir yarim ming yil oldin ham ushbu mahobatli me’moriy obida hukmdorlarga qarorgoh bo‘lgan.

Ark – Buxoro tarixining tirik guvohi, u necha-necha qonli janglar, shafqatsiz istilochiyu bosqinchilarni ko‘rgan. 1220 yili Chingizxon qo‘shini shaharga bostirib kelganida, aholi Ark ichiga yashirinadi.

Arkda nafaqat hukmdor amirlar, balki buyuk olimlar, shoiru faylasuflar ham yashab, ijod qilib, avlodlarga bebaho meros qoldirishgan. Buxoro madaniyati eng yuksalgan o‘rta asrlarda Arkda Rudakiy, Firdavsiy, Abu Ali Ibn Sino, Forobiy, Umar Xayyom kabi buyuk zotlar yashagan. Abu Ali ibn Sino bunday yozadi: “Bu yer kutubxonasidan shunday kitoblarni topdim, ularni oldin ham, keyin ham hech qayerda ko‘rmadim. Ularni o‘qib chiqdim va menga olam sirlari ayon bo‘ldi”.

Ark g‘arbdan sharqqa cho‘zilgan qiyshiq to‘rtburchak shakliga ega. U zamonaviy shaharning g‘arbiy qismi o‘rtasida joylashgan. Devorlar aylanasiga uzunligi 789,60 metr, maydoni 3,96 gektar. Maydon sathidan balandligi 16-20 metrni tashkil etadi. Arkka ikki ustunsimon shaklda qurilgan minoralar orasidan kiriladi. Darvozalariga yo‘lak tepaga qarab yuksalib boradigan pandus (nishab maydoncha) shaklida qurilgan.

Arkning o‘zida me’moriy inshootlarning katta bir majmuasi joylashgan, sharqiy qismi hozirda arxeologik yodgorlikdir. Uning tepasiga chiqib qaragan kishiga ko‘hna Buxoroning betakror manzarasi kaftdek namoyon bo‘ladi. Usta me’morlar Arkni bo‘lajak me’morlar uchun darslik deb ataydilar. Ark devorlarida g‘isht terilishi, qurilish xom ashyolaridan tarixda qanday foydalanilgani yaqqol ko‘rinadi.

Hozir Ark yurtdoshlarimiz hamda chet ellik mehmonlarni ohanrabodek o‘ziga tortuvchi noyob tarixiy-me’moriy yodgorlik sifatida nom qozongan.

Saida DARIYEVA

tayyorladi.