Hayoning lug‘aviy ma’nosi – xatti-harakatning nojo‘yaligidan qalbning uyalishi va xijolat chekishidir. So‘fiylar istilohida esa hayo ko‘ngilning xijolat tortib ibo bilan qiynalishidir.

Tasavvuf ahlining imomi Junayd Bag‘dodiy quddisa sirruhu hayoga shunday ta’rif beradilar: 

“Hayo – bu bir tomoni Allohning cheksiz ne’matlari mushohadasidan, ikkinchi tomoni ularning shukrini bajo etishdagi o‘zining ojizligini anglashdan kelib chiqadigan tuyg‘udir. Yana “Allohning oldidagi barcha burchimni bajarayapman” degan da’vodan voz kechish ham hayoning alomatidir. Hayo turlicha bo‘ladi:

1. O‘zining gunohkorligi sabab vujudga keladigan hayo. Naql qiladilarki, Payg‘ambar Odam alayhissalom qaytarilgan mevadan yeb qo‘yganlaridan so‘ng beqaror bo‘lib har tomon yugura boshlabdilar. Shunda Alloh:

– Mendan qochmoq uchun yuguryapsanmi? – deb so‘raganida otamiz:

– Yo‘q, Sendan hayo qilganim uchun... – deb javob qaytaribdilar.

2. O‘zining ojizligi va nomunosibligi e’tirofidan zohir bo‘lgan hayo.

Buning misoli farishtalarning Allohning oldida qilgan izhori ojizliklariga o‘xshashdir:

“Senga bandaligimizni munosib suratda ado etolmadik...”

3. Ulug‘lash sababli hayo.

Bu Allohdan uyalgani uchun yuzlarini qanotlari bilan berkitib olgan farishta Isrofil (alayhissalom)ning hayosi kabidir.

4. Oliyjanoblik tufayli hayo.

Hazrati Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam hazrati Zaynab roziyallohu anhoga uylangach, to‘y ziyofati berdilar. Sahobalar kech tungacha o‘tirib qoldilar. Hazrati Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam ularga biron nima deyishdan hayo qildilar. Shunda “Ahzob” surasining 53-oyati nozil bo‘ldi:

“Ey iymon keltirganlar! Nabiyning uylariga kirmang. Magar taomga izn berilganida, uning pishishiga muntazir bo‘lmaydigan bo‘lib (kiring). Lekin chaqirilsangiz, kiring-da, taomni yeb bo‘lishingiz bilan tarqalib keting, gapga berilib, (qolib) ketmang. Albatta, bunday qilishingiz Nabiyga ozor beradir. U esa sizlardan hayo qiladir. Alloh haqni (aytishdan) hayo qilmas. Qachonki ulardan biror narsa so‘rasangiz, parda ortidan so‘rang. Shunday qilmog‘ingiz o‘z qalblaringiz uchun ham, ularning qalblari uchun ham pokroqdir. Siz uchun Rasulullohga ozor berish va undan keyin uning juftlarini nikohingizga olishingiz hech qachon mumkin emas. Albatta, bunday qilmog‘ingiz Allohning nazdida katta (gunoh)dir”.

Bu oyat hazrati Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamga munosabat va muomalada ziyraklik va hurmat ko‘rsatish kerakligini hamda u zot sollallohu alayhi vasallamni ziyorat etishda munosib odob, vaqt va mahal bo‘lishini uqtirmoqda. Bu oyatda yana mehmondorchilikning faqat taklifdan keyin bo‘lishi aytilmoqda. Ya’ni uyga taklif etilganlaringizda odob va xushxulqlik bilan kiring va hazrati Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam bilan shariat me’yorlari va talablariga rioya qilgan holda muomalada bo‘ling.

“At-Taviyla an-Najmiyya” kitobida aytilgan:

“Siz uchun zarur  bo‘lgan barcha  muomalani ado etgach, qo‘pollik va ehtiyotsizlik qilmasdan uydan chiqing. Hazrati Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallamning xulqi-hushlari va halimliklari sizlarni U kishi bilan bo‘lgan muomalada bemalol va beparvo qilib qo‘ymasin. Ehtimol, u zot sollallohu alayhi vasallamning kengfe’lliklari mehmonga kelganlarning nazokat va odob doirasidan chiqib ketishlariga sabab bo‘lgandir. Mana shuning uchun ham yuqoridagi oyat nozil bo‘ldi”.

Hurmatli kishilarni ziyorat etuvchi oqillarning vazifasi kamgaplik va o‘z vaqtida ketishdir, bemavrid, o‘rinsiz kelish, zaruratsiz, keragidan ziyod o‘tirib qolish kabilar esa nodonlik belgisidir.

 Oliyjanob kishilarning hayolari haqida Alloh Qur’oni Karimda shunday marhamat qiladi:

“Va uning oldiga ikkovidan biri hayo bilan yurib keldi” (Qasos surasi, 25-oyat).

Oyatda Shuayb alayhissalomning ikki qizidan birining Muso alayhissalomga murojaat etgan mahaldagi uyatchanligi haqida so‘z bormoqda. Qiz Muso alayhissalomni mehmonga taklif etish niyati borligi sabab, u kishining rad javobi berib qo‘yishi mumkinlidan andisha qilib uyalgan edi.

Hayo mezbon uchun ham lozim bo‘lgan muhim xususiyatlardandir. Bu xildagi hayo ham oliyjanob kishilarning fazilatlariga oiddir.

5. Odob ahlining hayosi.

Hazrati Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallamning qizlari – hazrati Fotima roziyallohu anhoning bo‘lajak turmushdoshlari Ali ibn Abu Tolib roziyallohu anhu tabiatan maziylari ko‘p inson bo‘lib, shu sababli qiynalar ekanlar. Masalaning shar’iy tomonini janobi Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan o‘zlari bevosita so‘rashdan hayo qilib, uni sahobi Miqdod ibn Asvad roziyallohu anhu orqali so‘rattirgan ekanlar.

6. Faqirligi sababli hayo.

Bir gal Muso alayhissalom Allohga:

– Menda biror bir dunyoviy ehtiyoj paydo bo‘lgan mahalda uni Sendan so‘rashga uyalayapman, – deganlarida, Alloh u kishiga:

– So‘rayvergin, xamiring uchun tuzmidi yo hatto qo‘ylaring uchun oziqmi, so‘rayvergin! – deb marhamat qilgan ekan.

7. Buyuk mehribon Allohga xos bo‘lgan hayo.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               Banda Sirot ko‘prigidan o‘tib bo‘lganidan so‘ng uning qo‘liga muhrlangan va ichida esa quyidagi so‘zlar bitilgan bir maktub berilar ekan: “Ne qilgan bo‘lsang, qilding, aybingni oshkor etib, sharmanda qilishdan hayo qilaman. Shu sabab Men seni kechirdim, bemalol jannatga kirishing mumkin!”

Hazrati Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam hayoning haqiqatini tushuntirib shunday degan ekanlar: “Allohdan unga munosib bir suratda hayo qilingizlar”. Eshitganlar: “Yo Rasululloh, alhamdulilloh, biz Allohdan hayo qilamiz”, – deganlarida janobi Rasululloh sollallohu alayhi vasallam ularga qarata: “Aytmoqchi bo‘lganim siz o‘ylagan narsa emas. Allohdan unga munosib bir suratda hayo qilish degani – bu banda o‘zining boshi va unga aloqador uzvlar (quloq, ko‘z, til va hokazo)ni, qorni va unga tegishli a’zolar (qalb, oyoq, qo‘l, jinsiy olat va hokazo)ni haromdan saqlamog‘i hamda vujudining foniy ekanligiyu o‘limning haqligini eslab yurmog‘idir. Oxiratni istagan kishi dunyo hayotining ziynatlarini tark etib, oxiratni afzal biladi. Kim shu aytilganlarga muvofiq yashasa, Allohdan munosib suratda hayo qilgani o‘shadir”, – dedilar (Abdulloh ibni Mas’uddan rivoyat qilingan, Termiziy rivoyati).

Bir donishmand aytgan ekan: “Hayo ahli bilan hamnishinlik hayoni jonlantiradi!”.

“Axloqus solihiyn” (Yaxshilar axloqi) kitobidan
Yo‘ldosh Eshbek, Davron Nurmuhammad
tarjimasi.