وَإِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ

“Albatta, Siz buyuk xulq uzradirsiz!”

Alloh taolo Rasulini ana shu odob ila xulqlantirgan. Bu – Islom va uning shariatidir. Ibn Abbos roziyallohu anhu “Buyuk din uzra” deganlar. Qatoda roziyallohu anhu aytadilar: “Oisha roziyallohu anhodan Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning xulqlari  to‘g‘risida so‘radim. Bas u kishi: “U zotning xulqlari Qur’ondir, Qur’onda bor narsanigina aytadilar” dedi. Yana u kishi aytadilarki: “Biror kishi Rasululloh sollallohu alayhi vasallamchalik husni xulqli emas. Sahobalardan  yoki ahli baytlardan biror kishi u zotni chaqirsalar albatta “labbay” deb javob berar edilar”.

Junayd rahimahulloh: “Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning buyuk xulq sohibi deb atalishlari u zotning Allohdan o‘zgani demaganliklari uchundir” deganlar.

Boshqa rivoyatlarda esa: “U zotning buyuk xulq sohibi deyilishiga sabab o‘zlarida makorimul axloqlarni mujassam qilganidir. Bunga “Alloh meni makorimul axloqlarni batamom qilishim uchun yubordi” degan hadisi sharif ham dalolat qiladi” deyilgan. Rasululloh sollallohu alayhi vasllam: “Robbim meni go‘zal odoblar ila odoblantirib:

خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ

Afvni (qabul qilib) oling, yaxshilikka buyuring, johillardan esa yuz o‘giring! dyedi. Buni qabul qilganimdan keyin esa:

وَإِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ

Albatta, Siz buyuk xulq uzradirsiz! dedi” deganlar.

Bizni bir narsa o‘ylantiradi: nima uchun Alloh taolo o‘z Rasulining aynan xulqini madh etdi ekan? Bunda nima hikmat yoki sir bor ekan? Quyida ana shu savollarga javob berishga harakat qilamiz.

Rasululloh sollallohu alayhi vasllam, ulamolar sayyidi, fuqaholar sayyidi, xatiblar sayyidi, hukamolar sayyidi, qozilar sayyidi, fuzalolar sayyidi, murabbiylar va muallimlar sayyidi bo‘lsalar ham Alloh taolo u zotni buyuk xulq sohibi deb madh  etdi. Chunki mazkur fazilatlar, sifatlarning barchasi husni xulqqa bog‘liqdir. Tassavur qiling, agar ulamolar, fuqaholar va yuqorida zikri o‘tganlarning  husni xulqi bo‘lmasa, ular kim bo‘lar edi?

Demak,  husni xulq barcha fazilatlarning aslidir. Albatta, bu ilohiy o‘lcham va  mezondir. Agar oddiy insoniy mezonlarga e’tibor beradigan bo‘lsak, birinchi o‘rinda mol-dunyo, nasl-nasab yoki yana qandaydir narsalar bo‘lishi mumkin. Bu o‘lcham asosan xalqlarning kelib chiqishi, urfi odati yoki sharoitiga qarab belgilanadi. Demak, biz ham biror kishini maqtamoqchi bo‘lsak, birinchi o‘rinda uning xulqiga e’tibor berishimiz kerak bo‘lar ekan. Shundagina maqtov xaq va rost bo‘ladi.

Husni xulq amaliy bo‘ladi, bunda insonning barcha a’zolari ishtirok etadi: Birinchi o‘rinda hadisi sharifda kelganidek til, qo‘l, so‘ngra ko‘z, quloq, burun, oyoq, qorin va unga tegishli bo‘lgan barcha azolar Alloh taoloning buyruqlariga itoat etib qaytariqlaridan to‘liqligicha qaytishi kerak. Bu qoidani bekorga aytganimiz yo‘q. Negaki, ba’zilar  husni xulqni o‘zicha tasavvur qilib undan o‘zicha to‘n bichadilar. Aslida esa husni xulq nima ekanini bilish uchun Oisha onamizning aytganlarini eslashimiz kifoya: “U zotning xulqlari Qur’ondir, Qur’onda bor narsanigina aytadilar”. Demak, husni xulq bu – Qur’onda kelgan hukmlarga amal qilish demakdir. Quyida husni xulqning madhi to‘g‘risida kelgan malumotlar bilan tanishib chiqamiz.

O‘ndan ortiq xadisda husni xulq madh etilgan: Albatta,  imon – husni xulqdir, mo‘minlarning imoni mukammali – xulqi go‘zalidir, musulmonlarning eng islomi go‘zali- – axloqi go‘zalidir, dinning  barchasi  – husni xulqdir.

Badxulqlik barcha yaxshiliklarni yo‘q qiladi, go‘yoki sirka asalni aynitib uni buzgani kabi. Husni xulq esa, aksincha, har bir yaxshilikning savobini ko‘paytiradi va unga ko‘rk baxsh etadi. Chunki husni xulq jannatning gulidir. Agar islomdan husni xulq bekor qilinsa, islomning hammasi bekor bo‘ladi, agar imondan husni xulq bekor qilinsa, imonning hammasi bekor bo‘ladi, agar insondan husni xulq olinsa, undan mutloq insoniyatlik olingan bo‘ladi.

إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ

(Ey, Muhammad!) Qachonki, Allohning nusrati (madadi) va g‘alaba kelganida,

وَرَأَيْتَ النَّاسَ يَدْخُلُونَ فِي دِينِ اللَّهِ أَفْوَاجًا

odamlar to‘p-to‘p bo‘lib, Allohning dini (Islom)ga kirayotganlarini ko‘rganingizda,

 فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَاسْتَغْفِرْهُ إِنَّهُ كَانَ تَوَّابًا 

darhol Rabbingizga hamd bilan tasbeh ayting va Undan mag‘firat so‘rang! Zero, U tavbalarni qabul etuvchi zotdir.

Ta’bir joiz bo‘lsa, bir vaqt kelib musulmonlar o‘z  dinidan guruh-guruh bo‘lib chiqishni boshlasalar buning sababi nima bo‘lishi mumkin? Albatta, yomon xulq bo‘ladi: Namoz o‘qiydi, lekin axloqi yomon, aldaydi xiyonat qiladi, qo‘li egri, qarz olib bermaydi va hokazo. Xuddi shunday bir vaqt kelib barcha islom diniga guruh-guruh bo‘lib kira boshlasalar albatta buning sababi  husni xulq bo‘ladi. Chunki husni xulq yo‘qolgan joyda dinning qiymati ham yo‘qoladi, aksincha, husni xulq bor joyda dinning, ulamolarning va butun mo‘min musulmonlarning qiymati ham yuqori bo‘ladi.

فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ

Allohning rahmati sababli (Siz, ey, Muhammad,) ularga (sahobalarga) muloyimlik qildingiz. Agar dag‘al va toshbag‘ir bo‘lganingizda, albatta, (ular) atrofingizdan tarqalib ketgan bo‘lur edilar. Bas, ularni afv eting, (gunohlari uchun) kechirim so‘rang va ular bilan kengashib ish qiling! (Biror ishga) azmu qaror qilsangiz, Allohga tavakkul qiling, zero, Alloh tavakkul qiluvchilarni sevar.

Rasululloh sollallohu alayhi vasallam Alloh taoloning habibi, rasuli, nabiysi, Qur’onning sohibi, ma’sum va ko‘plab mo‘jizalarning egasi bo‘lishiga qaramay, agar qalblari qattiq bo‘lsa atroflaridan odamlar qochib ketishlari to‘g‘risida xabar berilayapti.  Tasavvur qiling-da, dinni Alloh taolodan qabul qilib olib, uni insonlarga yetkazishga mas’ul bo‘lgan kishining atrofida hech kim qolmasa, unda dinni kimga yetkazadilar? Hozirgi kunda  Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning merosxo‘rlari bo‘lib xizmat qilayotgan allomalarimiz, ustozlar, murabbiylar ham e’tibor beradigan nuktalardan biri aynan mana shu joyidir. Chunki insonning Alloh taoloning huzuridagina egallagan mavqei yetarli emas ekan, balki\ Allohning buyrug‘iga muvofiq atrofdagilarga ham muloyim va yumshoq ko‘ngillik bo‘lib, ularning ham mehrini qozonish va hurmatlariga sazovar bo‘lish ham kerak ekan. Zotan, Alloh taolo bizani doimo atrofimizdagilar bilan o‘zaro go‘zal munosabatda bo‘lishimizga buyurgan. Ana shundagina Allohning buyruqlarini bajarishdan ko‘zlangan maqsad mukammal holda amalga oshadi. Demak, azizlar, biz ham hozirda hayotimizda husni xulqli bo‘lishga nihoyatda muhtojmiz, kelinglar, shunday muborak mavlidi sharif oylarida turar ekanmiz har birimiz o‘zlarimizdagi illatlarni muolaja qilib,  husni xulqli bo‘lishga qasd qilaylik. Shunda, inshaalloh,  atrofimizdagilarga amaliy namuna ko‘rsatgan bo‘lamiz.

Is'hoqjon domla Begmatov,

O‘zbekiston musulmonlari idorasi Masjidlar bo‘limi xodimi