Ubay ibn Ka’b  roziyallohu anhu ulug‘ sahobiy bo‘lish bilan birga ummatning eng eng sara qorilaridan ham edilar. Qur’oni karimni  Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan o‘rganib, uni o‘qishga qattiq bel bog‘lagandi.

Ibn Abbos, Abu Hurayra, Abdulloh ibn Soib, Abdulloh ibn Ayyosh ibn Robia’, Abu Abdurahmon Sulamiy kabi ulug‘ sahobiylar va ulug‘ tobeinlardan ko‘plari u zotdan Qur’oni karimni o‘rgangan.

Suvayd ibn G‘ofala, Abdurahmon ibn Abzo, Abu Muhallab, Abu A’liya Riyohiy, Zirr ibn Hubaysh, Utayya Sa’diylar esa Ubay ibn Ka’bdan hadis rivoyat qilgan.

Ubay ibn Ka’b roziyallohu anhu Rasululloh sollallohu alayhi vasallam qatnashgan barcha g‘azotlarda hozir bo‘lgan.

Ubay ibn Ka’b roziyallohu anhu haqida bir nechta hadislar rivoyat qilingan. Ulardan ba’zilarini quyida zikr qilamiz.

Abu Said roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: “Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Bu ummatning eng rahm-shafqatlisi Abu Bakr (bo‘lsa), eng qorisi Ubay ibn Ka’bdir”, dedilar”.

Uning darajasi Alloh subhanahu va taolo nazdida ham ulug‘ bo‘lgan. Bunga quyidagi hadis dalolat qiladi.

Anas roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: «Rasululloh sollallohu alayhi vasallam Ubay ibn Ka’b roziyallohu anhuga:

– Alloh taolo menga sen uchun Qur’on o‘qib berishimni buyurdi, – dedilar.

Shunda Ubay ibn Ka’b roziyallohu anhu:

– Alloh taolo sizga meni nomimni zikr qildimi? – deb so‘radi.

Nabiy sollallohu alayhi vasallam:

– Ha, – deb javob berdilar.

Ubay ibn Ka’b roziyallohu anhu:

– Olamlarning Rabbisining huzurida zikr qilindimmi? – dedi.

Nabiy sollallohu alayhi vasallam:

– Ha, – deb javob berdilar. Shu choq Ubay ibn Ka’b roziyallohu anhuning ko‘zlari yoshga to‘ldi (Muttafaqun alayh).

Rasululloh sollallohu alayhi vasallam unga qur’oniy ta’limni imtihon shaklida berib qo‘yardilar. Buni o‘zlaridan rivoyat qilingan quyidagi hadisda ko‘rishimiz mumkin.

Ubay ibn Ka’b roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: «Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Ey Abu Munzir, sening nazdingda Alloh taoloning kitobidagi eng ulug‘ oyat qaysi?” dedilar. “Alloh va Rasuli biluvchiroq”, deb aytdim. Yana so‘radilar: “Ey Abu Munzir, sening nazdingda Alloh taoloning kitobidagi eng ulug‘ oyat qaysi?” deb so‘radilar.

(Bu safar) «Oyat al kursi”, deb javob berdim. Shunda mamnunlik ila yelkamga qoqib: “Ey Abu Munzir, Alloh senga ilmni oson qilsin”, dedilar» (Muslim rivoyati).

Abu Munzir – Ubay ibn Ka’b roziyallohu anhuning kunyalari bo‘lgan.

Ubay ibn Ka’bning sahobiylar ichida ham hurmatlari baland bo‘lgan.

Ibn Abu Malik bunday deydi:

“Ibn Abbos roziyallohu anhuning: “Qozilikka eng haqli kishimiz – Ali, Qur’onni eng ko‘p biluvchimiz – Ubaydir” ,  deganini eshitganman”.

Nabiy sollollohu alayhi vasallam:  

“Qur’onni to‘rt kishidan o‘rganinglar: Abdulloh ibn Mas’uddan, Abu Huzayfaning mavlusi Solimdan, Muoz ibn Jabaldan va Ubay ibn Ka’bdan», dedilar.

Yuqoridagi hadislar shu kunimizgacha yetib kelgan qorilar silsilasining eng ulug‘ qorilaridan biri bo‘lmish Ubay ibn Ka’b roziyallohu anhuning darajalari naqadar yuksak ekanini  ko‘rsatib turibdi. Hattoki Ibn Abbos roziyallohu anhudek mufassir sahobiy ham Ubay ibn Ka’b roziyallohu anhudan ta’lim olgan ekan. Bu esa Ubay ibn Ka’b roziyallohu anhuning qorilar sultoni ekaniga dalolat qiladi.

Ubay ibn Ka’b roziyallohu anhuning vafoti to‘g‘risida ulamolar o‘rtasida ixtiloflar bor. Ularning eng sahihi Abu Nuaymning gapidir. U zot: “Ubay ibn Ka’b Usmon roziyallohu anhuning xalifalik yillarida hijriy 30-yilda o‘lgan”, deydi va bu gapiga Zirr ibn Habiysh Ubay ibn Ka’b roziyallohu anhu bilan Usmon roziyallohu anhuning halifalik davrida uchrashganini dalil qilib keltiradi. 

Ubay ibn Ka’bdan boshqa qori sahobiylar ham ko‘p bo‘lgan.Ularning barchasi Qur’oni karimni yodlash bilan bir qatorda Qur’onga qanday amal qilish kerakligini ham ko‘rsatib bergan. Bugungi kunda biz musulmonlarning vazifamiz bu muborak zotlarning umr yo‘llarini o‘rganish va baholi qudrat o‘z hayotimizga tatbiq qilishdir. Zeroki, ular o‘z hayoti bilan haqiqiy islom qanday bo‘lishini kelajak ummatlarga ko‘rsatib, o‘rgatib ketgan muallim zotlardir.

Alloh taolo hammamizni sahoba roziyallohu anhumlardek Qur’onga muhabbatli, Qur’onga amal qiladigan solih bandalardan qilsin!

Xushvaqtov Abdulhay,

Ko‘kaldosh o‘rta maxsus islom bilim yurti

3-kurs talabasi