بسم الله الرحمن الرحيم
Muhtaram jamoat! Bugun jannatmakon yurtimiz mustaqilligining 25 yilligi bayramini dilda quvonch va katta shodiyonalar bilan kutib olish taraddudida turibmiz. Bu kunlarni ko‘rish orzusida bir necha avlod vakillari umid va xasratda dunyodan o‘tib ketishdi. Darxaqiqat, mamlakatimizda mustaqillik yillarida amalga oshirilgan bunyodkorlik ishlari, barpo etilgan ko‘rkam uy-joylar, ta’lim va tibbiyot muassasalari, sport maskanlari, zamonaviy korxonalar, keng va ravon yo‘llar, bog‘u xiyobonlar, shahar va qishloqlarimiz qiyofasini butunlay o‘zgartirib, aholi farovonligining, ongi va tafakkurining yuksalishiga xizmat qilmoqda. Shuningdek, islom dini ravnaqi uchun keng imkoniyatlar yaratildi.
Xalqimiz o‘z hayotini buyuk ajdodlarimizga munosib tarzda o‘tkazish imkoniyatiga ega bo‘ldi. Muqaddas dinimiz botil mafkuralar va dahriylik tazyiqidan halos bo‘ldi. Diniy va milliy qadriyatlarimiz qaytadan ravnaq topa boshladi. Alloh taoloning ulug‘ ne’matlaridan bo‘lmish Istiqlol sharofati tufayli el-yurtimiz uzra hurriyat va fayzu barakot taraldi.
Ko‘p yillar davomida dahriylik siyosatini o‘tkazib, fuqarolarni dindan uzoqlashtirishga qilingan xatti-harakatlarga barham berilib, yurtimizda islom dini ta’limoti, buyuk ajdodlarimiz, diniy arbob va ulamolarimiz merosining qayta tiklanishiga erishildi.
Haqiqat qiyosda ochiladi, degan mashhur aqida bor. Istibdod yillarida xalqimizning Ramazon va Qurbon hayitlarini qanday nishonlaganligini bir eslaylik. Masjidda hayit namozini o‘qish, mozorlarga borib, yaqinlarini qabrini ziyorat qilish qanchalar mushkulot bilan amalga oshirilgan va boshqa ko‘plab misollarni keltirish mumkin.
Istiqlol tufayli mamlakatda islom dini ravnaqi uchun keng imkoniyatlar ochildi. E’tiqod erkinligi qonuniy ravishda kafolatlab qo‘yildi. Barcha milliy-diniy qadriyatlar tiklandi, masjid va madrasalarning binolari, nodir tarixiy manbalar, osori atiqalar musulmonlar ixtiyoriga qaytarib berildi. Ularning emin-erkin ibodat qilishlari, diniy ta’lim olishlari, diniy adabiyotlarni nashr etishlari va ommaviy axborot vositalaridan bahramand bo‘lishlari uchun barcha sharoitlar yaratildi. Ro‘za xayiti (Iydul-fitr) va Qurbon hayiti (Iydul-adha)larning birinchi kunlari dam olish kunlari deb belgilanib, bayram sifatida e’lon qilindi.
Hozirgi paytda O‘zbekistonda ikki mingdan ziyod masjid faoliyat ko‘rsatmoqda. Har yili besh ming nafar hamyurtimiz Islomning asosiy arkonlaridan Haj ibodatini, minglab vatandoshlarimiz umra ziyoratini ado etishga muyassar bo‘lmoqdalar.
Yurtboshimiz tashabbuslari bilan Samarqandda Imom Buxoriy nomidagi xalqaro markazning faoliyat boshlashi ham mamlakat ma’naviy hayotida kata voqea bo‘ldi. Bu yerda hadis ilmi bo‘yicha tadqiqotlar olib borilmoqda, turli xalqaro ilmiy anjumanlar o‘tkazilmoqda, masjidlar imom-xatiblarining malakasi oshirilmoqda.
Jahon islom hazorasiga, fan va madaniyatiga ulkan hissa qo‘shgan Ahmad Yassaviy, Bahouddin Naqshband, Imom Buxoriy, Imom Termiziy, imom Moturidiy, Burhoniddin Marg‘inoniy, Ahmad Farg‘oniy, Abduxoliq G‘ijduvoniy, Xoja Ahror Valiy kabi atoqli islom olimlari va tasavvuf ulamolarining tavallud to‘ylari keng nishonlandi, qadamjolari obod qilindi, asarlari nashr etildi. O‘tgan ushbu davr mobaynida diniy-ma’rifiy mazmundagi bir qancha adabiyotlar nashr etildi. Qur’oni karim va uning ma’nolari, hadislar to‘plamlari bir necha marta chop qilindi.
Bulardan tashqari oylik “Hidoyat” jurnali va “Islom nuri” gazetalari ko‘p sonli tirajda musulmonlar hukmiga xavola etib kelinmoqda, Televideniye orqali “Hidoyat sari” va “Ziyo” dasturlari muntazam ravishda berib kelinmoqda.
O‘zbekiston musulmonlari idorasining xalqaro aloqalari kundan-kunga rivojlanib, bugungi kunda 30dan ziyod mamlakat bilan hamkorlik rishtalarini o‘rnatgan, uning vakillari, diniy xodimlar jahonning turli mamlakatlarida bo‘lib o‘tayotgan turli, xalqaro anjuman va yig‘ilishlarda ishtirok etmoqdalar.
2007 yilda Islom konferensiyasi tashkilotining Ta’lim, fan va madaniyat masalalari bo‘yicha AYSЕSKO tashkiloti Toshkentni Islom madaniyatining poytaxti, deb e’lon qilgani O‘zbekistonning islom olamidagi nufuzi va obro‘si oshib borayotganining yana bir yorqin ko‘rinishi bo‘ldi.
Azizlar, mustaqillik yillarimizda mamlakatimizda amalga oshirilgan barcha sohadagi islohot va o‘zgarishlarga diqqat bilan nazar solsak, ularning markazida inson manfaatlari, yurt tinchligi, xalq farovonligi, Vatan taraqqiyoti, farzandlarimizning dunyoda hech kimdan kam bo‘lmasligi kabi bir-biridan buyuk maqsadlar turganiga guvoh bo‘lamiz.
Binobarin, bunday yondoshuv mazmun-mohiyatiga ko‘ra islom dini ta’limotlarida ham o‘z aksini topgandir. Zero, Alloh taolo insonni yer yuzida boshqa jonzotlardan ustun qilib yaratgan.
Agar biz mana shu ato etilgan Allohning ne’matlariga shukr qilib, zimmamizdagi burch va vazifalarimizni ado etib borsak, Haq subhanahu va taolo oyati karimada:
... لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ ... (سورة إبراهيم/7
ya’ni: “...agar (bergan ne’matlarimga) shukr qilsangiz, albatta, (ularni yanada) ziyoda qilurman...” – deb ta’kidlaganidek, o‘z ne’matlarini yanada ziyoda etishi muqarrardir.
Muhtaram azizlar! Inson o‘zidagi ne’matning qadrini uning ustida mulohaza yuritish, shu ne’matdan o‘zgalar ham bahramand ekanligini o‘ylab ko‘rish bilan biladi. Bu esa yanada ko‘proq Allohga shukr qilishga undaydi. Albatta, bu Alloh taologa hush keladi. Natijada ne’matning yanada ziyoda bo‘lishiga sabab bo‘ladi. Payg‘ambarimiz (s.a.v.) hadislarining birida:
قال النبي صلى الله عليه وسلم: "من أصبح منكم آمناً في سربه، معافى في جسده عنده قوت يومه، فكأنّما حيزت له الدنيا" (رواه البخاري والترمذي
ya’ni: “Qaysi biringiz tongda uyqudan uyg‘onganda oilasi tinch, tani sog‘ va uyida bir kunlik yeguligi bo‘lsa, bilsinki, unda dunyodagi barcha ne’matlar mujassam ekan”, - deganlar (Imom Termiziy rivoyati).
Davlatimizning islom diniga nisbatan g‘amxo‘rona munosabatiga javoban, biz ham, o‘z navbatida islom dinining musaffoligini saqlash, uning asl mohiyatini xalqqa tushuntirish, yosh avlodni turli g‘arazli kuchlar ta’siridan himoya qilishga qaratilgan faol targ‘ibot olib bormog‘imiz, turli zararli harakatlar dinimizga yot ekanini, muqaddas aqidamizda begunoh insonlarni o‘ldirish yoki ularning o‘limiga sabab bo‘lish harom ekanini barchaga yetqazmog‘imiz lozim.
Abu Hurayra (r.a.)dan rivoyat qilingan hadisda Payg‘ambarimiz (s.a.v.):
" مَنْ لَّمْ يَشْكُرِ النَّاسَ لَمْ يَشْكُرِ اللهَ " (رواه الترمذى
ya’ni: “Kimiki insonlarga ulardan ko‘rgan yaxshiliklari evaziga shukr qilmagan ekan, demak Allohga shukr qilmabdi”, - deganlar.
Muhtaram jamoat! Tarixga nazar tashlansa, hamma davrda ham davlatning rivojlanishi, taraqqiy topishi jamiyatning farovon va osoyishta hayot kechirishiga bog‘liqligi ayon bo‘ladi. Shuning uchun ham Payg‘ambarimiz (s.a.v.) hadislarining birida tinchlik-xotirjamlik eng katta ne’mat ekanligini ta’kidlab shunday deganlar:
" نِعْمَتاَنِ مَغْبُونٌ فِيهِمَا كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ ، اَلصِّحَّةُ وَ الْفَرَاغُ"
ya’ni: “Ikki ne’mat borki, ko‘pchilik insonlar uning qadriga yetmaydilar. U – xotirjamlik va sihat-salomatlik”.
Xalqimizning yang yaxshi ko‘rgan va eng ko‘p takrorlaydigan duosi “Iloho, xonadonlarimizni tinch va osoyishta, yurtimizni obod qil” degan duodir. Dono xalqimizning “Qo‘shning tinch – sen tinch”, “Bir kun urush bo‘lgan joydan qirq kun baraka ketadi”, “Tinchliging – xurliging”, “Urush tomoshabinga oson” kabi maqollarda ham tinchlik qanchalik bebaho ne’mat ekani aytiladi. Oqsoqollar nasihatida, onalar aytgan allalarida bejizga tinchlik, xotirjamlik ko‘p tilga olinmaydi.
Tinchlik qaror topgan yurtda xotirjamlik hukm suradi, oqibatda, jamiyatda har tomonlama yuksalish va rivojlanish ro‘y beradi. Odamlarning o‘zaro bir-birlariga bo‘lgan ishonch va sadoqatlari, mehr va muruvvat-larining samimiy bo‘lishi ham asosan xotirjamlikka bog‘liqdir. Demak, dunyoda hayotning bir maromda davom etishi, xalqning Haq taolo buyurgan ishlarini mukammal va xotirjam ado etishlari uchun tinchlik va osoyishtalik lozim. Yaratgan Parvardigor Qur’oni karimda ana shu tinchlikni saqlash va qadrlash vazifasini inson zimmasiga yuklab, Islom dini tinchlikka targ‘ib qilishini, shaytoniy yo‘llarga ergashmaslik lozimligini ta’kidlab, shunday deydi:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (سورة البقرة/208
ya’ni: “Ey, imon keltirganlar! Yoppasiga itoatga kirishingiz va shaytonning izidan ergashmangiz! Albatta, u sizlarga aniq dushmandir”.
Qur’oni karim ta’lim beradiki, har qanday shakldagi zulm va zo‘ravonlik Islom aqidasiga tubdan qarama-qarshidir va bironta musulmon ana shunday jinoyatni sodir etishi mumkin emas. Bundan tashqari musulmonlar Parvardigorlari oldida boshqa odamlarni jinoyat sodir qilishdan qaytarishga mas’uldirlar. Har bir imonli kishining burchi – “yer yuzida buzg‘unchilikka” yo‘l qo‘ymaslik, dunyoda farovonlik va osoyishtalikni qaror toptirish uchun kurashishdan iborat.
Yana bir xadisu sharifda aytilganidek, “Tinchlik va xotirjamlik ikki ulug‘ ne’matki, bundan ko‘p odamlar mahrumdirlar”. Darhaqiqat, qo‘poruvchi kuchlarning fitnalariga uchish, qiziqqonlik va johillik oqibatida aziz yurtimizning tinch-osuda va go‘zal hayoti, musaffo osmonini bir laxzada yo‘qotish, oilalarga o‘limday musibat keltiruvchi ofatga duch kelish mumkinligini aslo unutmasligimiz darkor. Qur’oni karimda shunday marhamat qilingan:
إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ
ya’ni: “Albatta, Alloh adolatga, ezgu ishlarga va qarindoshga yaxshilik qilishga buyurar hamda buzuqchilik, yovuz ishlar va zulmdan qaytarur. ...” (Nahl, 90). Ko‘rinib turibdiki, Islom dini kishilarni tinchlikni asrash va barqarorlikni ta’minlash yo‘lida imon, insof, adolat, hamjihatlik va birdamlik bilan harakat qilishga, fitna va o‘zaro adovatga barham berishga chaqiradi. Bu bejiz emas, albatta. Chunki, tinchlikparvarlik islom dinining mohiyatini tashkil etadi.
Alloh taolo Qur’oni karimda jannat ahlining abadiy hayoti tinchlik, osudalik va salomatlikda kechishi haqida shunday marhamat qilgan:
ادْخُلُوهَا بِسَلَامٍ آَمِنِينَ
ya’ni: “U (yer)ga sog‘-salomat, tinch-omon kiringiz!” (Hijr,46).
Demak, bu oyat bizga tinchlik va omonlik nafaqat bu dunyoda qadrli, balki jannatda ham juda ulug‘ ne’mat ekanini hamda Yer yuzi insoniyatning farovon, o‘zaro totuv va hamjihat yashashi uchun yaratilganini bildiradi. Shuning uchun ham bugungi murakkab sharoitda tinchlikni asrash uchun ogohlik, sezgirlik, vazminlik har qachongidan ko‘ra muhimdir.
Qadrli namozxonlar! Istiqlolning ilk kunlaridanoq jannatmakon yurtimizda tinchlik-osoyishtalik barqarorligini ta’minlash yo‘lida katta ishlar olib borilmoqda. Barchamiz ona Vatanimizdagi tinch, osoyishta va farovon hayotning qadriga yetib, shu farovon, osuda hayotni yanada mustahkamlash uchun o‘z hissamizni qo‘shib, el-yurt taqdiri, kelajagi uchun qayg‘urib umrguzaronlik qilaylik.
Jamiyat taraqqiyoti va farovonligi millatlararo, dinlararo o‘zaro bag‘rikenglik va totuvlik hamisha muhim ahamiyat kasb etadi. Yaratganga ming shukrkim, mustaqil o‘lkamiz – O‘zbekistonda 130 dan ortiq millat va elat vakillari turli dinlarga e’tiqod qiluvchi xalqlar bo‘lib, ular tinch-omon, ahil-inoq yashab kelmoqdalar. Ana shu ezgulik va tinchlik-osoyishtalik omili bo‘lgan diniy bag‘rikenglik tamoyillarini yanada mustahkamlash va rivojlantirishga diyorimizda alohida e’tibor qaratib kelinmoqda.
Hayotning barcha sohalarida taraqqiyotga erishish, kamolotga yetishish birdaniga bo‘lib qolmaydi. Buning uchun farzandlarimizni sabr-bardoshli bo‘lishga, ilm yo‘llarini osonlashtirishga, ilm olishga qiziqtirish, rag‘batlantirish tomonlariga ham katta ahamiyat berishimiz darkor.
Azizlar, yaxshilik qilishdan charchamaylik. Haqiqiy insoniylik sifati Parvardigor huzurida cheksiz ajru savoblarga, ikki dunyo saodatiga muyassar etadi. Binobarin, bu hayotda insondan faqat savobli amal va yaxshilikkina qoladi. Yaxshilikning mukofoti esa faqat jannatdir.
Muhtaram jamoat! Albatta, yurtimizda bo‘layotgan bu yuksalish va taraqqiyotimiz yurtimizda hukm surayotgan tinchlik va hotirjamlikning evaziga bo‘layotganini, tinchlik esa o‘z-o‘zidan, osonlikcha bo‘lmasligini unutmaslik kerak.
Mana shunday saodatli kunda jannatmakon diyorimizda yashovchi barcha yurtdoshlarimizni mustaqillik bayrami bilan samimiy muborakbod etamiz. Alloh taolodan bu ulug‘ bayramni barchamiz uchun xursandchilik, shodu xurramlik va hamjihatlikda o‘tkazishlikni so‘raymiz.
Alloh taolo jannatmonand yurtimiz tinchligini barqaror aylab, xalqlarimizning fidokorona qilayotgan mehnatlariga munosib ajr-mukofotlar ato etsin! Omin.
Bu tartib Markaziy bank tomonidan tijorat banklarining likvidliligini favqulodda qo‘llab-quvvatlash uchun moliyalashtirish ajratish mexanizmiga kiritilgan o‘zgartish va qo‘shimchalarda nazarda tutilgan, xabar bermoqda O‘zA.
Tegishli qaror Adliya vazirligida 2026 yil 3 sentyabrda 3581-2-son bilan davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan. Hujjat rasmiy e’lon qilingan kundan e’tiboran uch oy o‘tgach, ya’ni 2026 yil 5 dekabrdan kuchga kirishi belgilangan. Bank tizimi uchun likvidlik — moliyaviy barqarorlikning eng muhim ko‘rsatkichlaridan biri. Bankda vaqtincha pul mablag‘lari yetishmovchiligi yuzaga kelgan taqdirda, uning mijozlar oldidagi majburiyatlarini o‘z vaqtida bajarishi qiyinlashishi mumkin.
Shu bois Markaziy bank tijorat banklarining likvidligini favqulodda qo‘llab-quvvatlash mexanizmidan foydalanib keladi. Yangi o‘zgarish esa mazkur tizimni islomiy moliya tamoyillari asosida faoliyat yurituvchi bank va moliya institutlariga ham moslashtirmoqda.
Ya’ni, islomiy bank faoliyati bilan shug‘ullanuvchi muassasalar likvidlik muammosiga duch kelgan holatlarda an’anaviy foizli kredit mexanizmlaridan emas, balki islomiy moliya standartlariga mos keluvchi vositalar orqali qo‘llab-quvvatlanishi mumkin. Bu, o‘z navbatida, mamlakatda islomiy moliya tizimi uchun alohida moliyaviy infratuzilma shakllanib borayotganini anglatadi. Yangi tartibning muhim jihatlaridan biri — moliyalashtirish shartlarining islomiy moliya tamoyillariga mos ravishda belgilanishidir. Jumladan, bunday moliyalashtirishda an’anaviy kreditlarga xos foiz stavkasi o‘rniga ustama yoki foydadan olinadigan ulush kabi mexanizmlar qo‘llanilishi mumkin.
Moliyalashtirishning aniq shartlari, jumladan, ustama miqdori, foydadan olinadigan ulush, moliyalashtirishning maksimal hajmi, boshqa asosiy talablar Markaziy bank Boshqaruvi qarori bilan belgilanadi. Bu yondashuv islomiy banklar uchun favqulodda likvidlik qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarini ularning faoliyat modeliga moslashtirish imkonini beradi.
Islomiy moliya vositalari orqali mablag‘ ajratishda garov ta’minotiga ham alohida e’tibor qaratiladi. Ya’ni, Markaziy bank tomonidan moliyalashtirish ajratilganda garov predmeti sifatida qabul qilinadigan aktivlar islomiy moliya standartlari talablariga hamda Markaziy bankning belgilangan talablariga muvofiq bo‘lishi lozim. Bu talab islomiy moliya operatsiyalarining butun jarayoni — mablag‘ ajratishdan tortib, uning to‘liq so‘ndirilishiga qadar belgilangan standartlarga muvofiq amalga oshirilishini ta’minlashga xizmat qiladi.
Hujjatda favqulodda likvidlik qo‘llab-quvvatlashini so‘rab murojaat qilgan banklarning arizalarini ko‘rib chiqish tartibi ham belgilangan. Unga ko‘ra, murojaatlar Markaziy bank tomonidan uch bank ish kuni ichida ko‘rib chiqiladi va ular bo‘yicha ijobiy yoki rad etish to‘g‘risida qaror qabul qilinadi. Bunda bankning moliyaviy holati, likvidlik bilan bog‘liq vaziyat, taqdim etilayotgan ta’minot hamda ajratiladigan mablag‘larning moliya tizimi va pul-kredit siyosatiga ehtimoliy ta’siri baholanadi. Yangi tartibda islomiy moliya standartlariga rioya etilishini ta’minlash bo‘yicha banklarning ichki mas’uliyati ham aniq belgilangan.
Islomiy moliya vositalari orqali mablag‘ ajratilgan hollarda bankning ijroiya organi va Islomiy moliya kengashi moliyalashtirish to‘liq so‘ndirilguniga qadar amalga oshirilayotgan operatsiyalarning belgilangan islomiy moliya standartlariga muvofiqligini ta’minlashi va doimiy nazorat qilishi lozim. Bu talab nafaqat huquqiy, balki moliyaviy operatsiyalarning islomiy moliya tamoyillariga mosligini ta’minlash nuqtayi nazaridan ham muhim ahamiyatga ega.
O‘zbekistonda islomiy moliya tizimi bosqichma-bosqich shakllanib bormoqda. Islomiy moliya xizmatlarini joriy etish uchun faqatgina bank mahsulotlarini ishlab chiqish yetarli emas. Shu bilan birga, ularning barqaror faoliyat yuritishi uchun zarur bo‘lgan likvidlik, garov, nazorat va favqulodda moliyalashtirish mexanizmlari ham yaratilishi talab etiladi. Markaziy bank tomonidan islomiy moliya vositalari orqali favqulodda likvidlik qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarining joriy qilinishi ana shu infratuzilmani shakllantirishdagi muhim qadam hisoblanadi.
Chunki islomiy bank yoki islomiy moliya xizmatlarini ko‘rsatuvchi muassasa uchun likvidlik muammosini an’anaviy foizli kredit orqali hal qilish uning faoliyat tamoyillariga zid kelishi mumkin. Yangi mexanizm esa bunday muassasalarga o‘z faoliyat standartlarini buzmagan holda Markaziy bankning favqulodda qo‘llab-quvvatlash tizimidan foydalanish imkonini yaratadi.
Xulosa o‘rnida aytish joiz, Markaziy bankning yangi qarori O‘zbekistonda islomiy moliya tizimi uchun huquqiy va institutsional asoslarni mustahkamlashga xizmat qiladi. Eng muhimi, endilikda islomiy bank faoliyatini amalga oshiruvchi banklar va mikromoliya banklari ham likvidlik bilan bog‘liq favqulodda vaziyatlarda islomiy moliya tamoyillariga mos mexanizmlar asosida qo‘llab-quvvatlanishi mumkin. Bu esa kelgusida mamlakatda islomiy banklar, islomiy moliya mahsulotlari va ushbu sohadagi xizmatlar bozorining kengayishi uchun muhim moliyaviy kafolatlardan biri bo‘lishi mumkin.
Sodda qilib aytganda, islomiy moliya tizimining barqaror ishlashi uchun zarur bo‘lgan navbatdagi muhim bo‘g‘in shakllanmoqda. Endi islomiy banklar nafaqat o‘z mahsulotlarini, balki favqulodda likvidlikni qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarini ham islomiy moliya tamoyillari asosida tashkil etish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati