Alloh taoloning ululazm payg‘ambarlaridan biri Ibrohim (a.s) jufti halollari Sora onamiz bilan uzoq hayot kechirdilar. Ularning hayoti Alloh va din yo‘lida kurash bilan o‘tdi. Farzand ko‘rmadilar. Qarib qolganlariga qaramay, kofir qavmlar u zotni tinch qo‘ymaganlari sababli ona vatanlari Falastinni tark etib, ayollari bilan birga Misrga ketishga majbur bo‘ldilar. O‘sha vaqtdagi Misr podshohi u zot haqida turli gaplar borligini eshitib, huzuriga chorladi.
Ibrohim (a.s) Sora onamiz bilan podshoh huzuriga keldilar. Podshoh Ibrohim (a.s) bilan suhbatlashayotganda Sora onamizga nazari tushib, husniga mahliyo bo‘ldi va ko‘ngli buzildi. Zolim podshoh darhol bu go‘zal musofir ayol bilan yolg‘iz qolish choralarini ko‘rdi.
Ular tanho qoldilar. Ammo, ne ajabki podshoh yomon niyat bilan Sora onamiz tomon qadam tashlashi bilan qo‘l-oyog‘i ishlamay qoldi. Yomon niyatidan qaytgan edi, sog‘ holiga qaytdi. Yana yomon niyat qilgan edi, yana qo‘l oyag‘i ishlamay qoldi. Bu holat bir necha bor takrorlandi.
Shunda podshoh mehmonlar oddiy odamlar emasligini tushunib yetib, ularni rozi qilish payiga tushdi. Ibrohim (a.s) ni yana huzuriga chorlab, hadyalar taqdim etdi. O‘sha vaqtning urf odatiga ko‘ra Hojar ismli bir qizni ham u zotga tortiq qildi.
Ibrohim (a.s) sovg‘alarni qabul qilib, yana o‘z yurtlariga qaytib ketdilar. Hojarga uylanib, Allohning irodasi ila, to‘qson yoshlarida undan bir o‘g‘il farzand ko‘rdilar. Farzandga Ismoil deb ism qo‘ydilar. Tez orada inson oilasida bo‘lib turadigan gap-so‘zlar bu oilada ham bo‘ldi.
Bir kuni Ibohim (a.s) Hojar onamizga go‘dakni olib safarga otlanishni buyurdilar. Uchovlon safarga chiqib, cho‘lu biyobonlarda uzoq yurdilar. Ohiri bir yerga kelib to‘xtadilar. Ibrohim (a.s) Hojar onamizga Ismoil ikkovlarini shu joyga tashlab ketishga majbur ekanlarini tushuntirdilar.
Hojar onamiz: “Ey Ibrohim, bu Allohning buyrug‘imi yoki o‘zingizning ishingizmi?-dedilar. Ibrohim (a.s)-“Allohning buyrug‘idir”-dedilar. Shunda Hojar onamiz “Unday bo‘lsa, siz xotirjam ketavering. Alloh bizni o‘zi muhofaza qilib oladi” dedilar. Ibrohim (a.s) ortlariga qaytdilar. Bir joyga borib, qaqroq cho‘lda yolg‘iz qolayotgan xotinlari Hojar onamiz bilan o‘g‘illari Ismoilga yana bir bor nazar tashladilar. So‘ng ularni haqlariga Alloh taologa yolvorib duo qildilar.
Ibrohim (a.s) qaytib ketganlaridan so‘ng yolg‘iz qolgan Hojar onamiz chanqay boshladilar. Atrofga nazar solmoqchi bo‘lib, o‘zlariga yaqin turgan tepalikga chiqdilar. Bu tepalik hozir Safo tepaligi deb nomlanadi. Qarshi tarafdan ul muhtaramning ko‘zlariga suv ko‘rindi, o‘sha tamonga yugurdilar. Tepalikga chiqdilar. Bu ikkinchi tepalik hozir Marva tepaligi deb nomlanadi. Suv bo‘lib ko‘ringan narsa sarob ekan. Hojar onamiz ortlariga qaradilar, endi narigi tomondan suv ko‘rindi. Yugurib borsalar, u ham sarob bo‘lib chiqdi.
Shu tarzda Safo va Marva tepaliklari orasida yetti marta yugurdilar. Oxiri holdan toyib, chaqaloqlari Ismoilni yotqizib qo‘ygan joyga qaradilar. U yig‘lab tovonlarini yerga urgan joydan suv chiqib, qumda oqib borardi. Hojar onamiz yugurib kelib: “Zam –zam” (to‘xta-to‘xta) deya suvning yo‘lini to‘sdilar.
Bu fazilatli suv ona-bolaga ham taom, hamda ichimlik o‘rnida o‘tib, ular tirikchiliklarini o‘tkaza boshladilar.
O‘shandan buyon bu suvdan insonlar to‘yib-to‘yib ichmoqdalar, yurtlariga olib ketmoqdalar. Ammo bu suv zarracha kamaymay chiqib turibdi.
O‘sha zamonlarda bir yurtdan ikkinchi yurtga safar qilib borayotgan karvonlar Hojar onamiz bilan Ismoil yashayotgan Zam-zam qudug‘i atrofida hayot borligini uzoq yaqindan sezib, shu tamon buriladigan va suv ichib dam oladigan bo‘ldilar. Ba’zilari esa xususan Jurhum qabilasiga bu joy yoqib qolib, doimiy yashash uchun qolib ketdilar. Shunday qilib asta sekin qishloq va shaharlar paydo bo‘ldi.
Orada Ibrohim (a.s) xotinlari va o‘g‘illaridan xabar olgani kelib turdilar. Bir kelganlarida: “Ismoil o‘g‘lim, Alloh taolo men bilan senga o‘zi uchun uy qurishga farmon qildi”, dedilar. Ota bola farishta Jabroil (a.s) ko‘rsatib bergan poydevor asosida toshdan Ka’bani qurishga kirishdilar.
Baytullohning qurilishi bitgach, Alloh taolo Ibrohim (a.s) ga odamlarni hajga chaqirishini buyurdi. U zot chaqirdilar, chaqiriqga “labbay” deb javob berganlar hajga keldilar.
O‘shandan beri haj ibodati davom etib kelmoqda. Faqat Ibrohim (a.s) dan keyin, vaqt o‘tishi bilan bu ibodatga juda ko‘p bid’at va xurofotlar aralashib ketdi. Payg‘ambar (a.s) davrlariga kelib, Ka’batullohning o‘zida uch yuz oltmishta but sanamlar bo‘lgan. Odamlar kiyimlarimizni kiyib gunoh ishlar qilganmiz deb kiyimlarini yechib Ka’bani tavof qilar edilar.
Islom dini Alloh iroda qilmagan bu kabi amallarni chiqarib tashlab, haqiqiy ibodatni yo‘lga qo‘ydi.
Haj ibodatida ulkan hikmatlar bo‘lib, bu hikmatlarning barchasini insonning ojiz aqli to‘la anglab olishi qiyin. Shunday bo‘lsada ulamolar ijtihod qilganlar.
Hajda islomiy birlik yorqin namoyon bo‘ladi. Haj chog‘i musulmonlarning his-tuyg‘ulari, ibodatlari va xatto suvratlari bir xil bo‘ladi. Bu yerda irqchilik, mahalliylik, tabaqachilik kabi salbiy holatlarga o‘rin qolmaydi. Hamma bir Allohga iymon keltirib, bir Baytullohni tavof qiladi.
Tinchlik islomning shiori ekani hajda yana bir bor namoyon bo‘ladi. Hamma tinch, yurt tinch, ibodat tinch, xalq tinch. Haj ulkan islomiy anjuman bo‘lib, har bir musulmon dunyoning turli burchaklaridan kelgan din qardoshlari bilan uchrashadi. Turli masalalarni muhokama qiladi. Islom va iymon rishtalari mustahkamlanadi.
Alloh taoloning rizoligiga erishish uchun hamma narsadan, hatto dunyoviy kiyimlardan-da xoli bo‘lib, yolg‘iz uning xizmatiga bel bog‘lash zarur. Boshqa dinlarda Allohning roziligini topish uchun tarkidunyochilikga beriladilar.
Islom dinida haj, tarkidunyochilikning o‘rniga joriy qilingan. Alloh taolo o‘z uyini ulug‘lab sharafladi va bandalari uchun unga yetishishni oliy maqsad qilib qo‘ydi. Ana o‘sha uyni ziyorat qilgan musulmon qalbi soflanib yaxshilik qilishga intiladigan va yomonlikdan nafratlanadigan bo‘lib qaytadi. Hajda musulmon banda omonlik yurti bo‘lmish Makkai mukarramaga safar qiladi. Makka ulug‘ muqaddas shahar. Alloh taolo uning nomi bilan Qur’oni karimda qasam ichgan. O‘zining uyi bo‘lmish Ka’baning shu shuharda qaror topishini iroda qilgan.
Oxirzamon payg‘ambari Muhammad (a.s) ning ham shu shaharda dunyoga kelishlarini hohlagan. Ohirgi kitobi Qur’oni karim oyatlarini tushirishni ham shu shaharda boshlagan. Bu shaharni Alloh taolo Qur’oni karimda “Ummul quro”- “Shaharlarning onasi” deb atagan. Har bir musulmon uchun aziz va mukarram bo‘lgan bu muqaddas shaharga safar qilish, har kuni namozlarida necha bor yuzlarini to‘g‘irlayotgan qiblani tavof etish cheksiz baxtdir.
Haj ulug‘ ruhiy ozuqa beradigan ibodat bo‘lib, unda musulmon bandaning vujudi Alloh taologa taqvo bilan, unga toat qilishga azmu qaror bilan, gunohlariga nadomat hissi bilan to‘ladi. Bu safarda Allohga va uning rasuliga va mo‘min-musulmonlarga bo‘lgan muhabbati ziyoda bo‘ladi. Dunyoning hamma taraflaridan din qardoshlariga nisbatan do‘stlik tuyg‘ulari uyg‘onib, mustahkamlanadi.
Haj mashaqqatlarni yengishni o‘rgatadigan mashq maydoni hamdir. Vatandan, ahli ayoldan, rohat farog‘atdan voz kechib, turli qiyinchiliklarga o‘zini urgan odam, albatta boshqa har qanday mashaqqatlarni osonlik bilin yengishga malaka hosil qiladi.
Yusupov Avazbek
Jonajon vatanimiz O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan taraqqiyot tobora yangidan yangi bosqichlarga qadam qo‘yishda davom etmoqda. Bu, shubhasiz, jamiyat hayotining har bir jabhasida “Inson manfaatlari hamma narsadan ustun” tamoyiliga asoslangan o‘ziga xos bir qator islohotlarni amalga oshirishda ham o‘z ifodasini topmoqda. Mamlakatimizda turli dinlarga e’tiqod qiluvchi millat vakillari o‘rtasida o‘zaro diniy bag‘rikenglikni targ‘ib etish, millatlararo totuvlik va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashga qaratilgan islohotlar ham shular jumlasidandir. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2025 yil 21 aprel kuni e’lon qilingan “Fuqarolarning vijdon erkinligi huquqi kafolatlarini yanada mustahkamlash hamda diniy-ma’rifiy sohadagi islohotlarni yangi bosqichga olib chiqish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF 68-sonli Farmonida ham ayni shu masalalar nazarda tutilgan. Mazkur farmonda ta’kidlanishicha, jahon tamaddunida alohida o‘rin tutgan, umumbashariy taraqqiyot omili bo‘lgan ilm-fan va madaniyat rivojiga katta hissa qo‘shgan buyuk alloma va mutafakkirlarimiz qoldirgan ulkan ilmiy-ma’naviy merosini chuqur o‘rganish, yosh avlod qalbida Vatanga sadoqat, milliy-diniy qadriyatlarga hurmat tuyg‘ularini tarbiyalashda ulardan unumli foydalanish bu islohotlarning asosiy negizini tashkil etadi.
Farmonga asosida Din ishlari bo‘yicha qo‘mita va O‘zbekiston musulmonlari idorasi hamda Buxoro viloyati hokimligining Bahouddin Naqshband yodgorlik majmuasi markazi muassisligida Bahouddin Naqshband ilmiy-tadqiqot markazini tashkil etish takliflari ma’qullangan va uning asosiy vazifalari belgilab berilgan. Jumladan, unda “...buyuk ajdodimiz Bahouddin Naqshband va naqshbandiylik tariqati allomalarining yuksak insonparvarlik g‘oyalarini ilmiy asosda o‘rganish, yosh avlodni bag‘rikenglik hamda o‘zaro hurmat ruhida tarbiyalash maqsadida targ‘ibot ishlarini olib borish” ham qayd etib o‘tilgan. Albatta, bu vazifani bajarish nafaqat olimlar, balki bugun diniy sohada xalqqa xizmat qilayotgan barcha xodimlar zimmasiga ham ulkan mas’uliyat yuklaydi. Zero, sohaning har bir xodimi tasavvuf ta’limoti tarixi va uning bugungi kundagi ahamiyatini teran anglashi, yurtimizda yashab, ijod qilgan ulug‘ allomalarning boy ilmiy-ma’naviy merosini xalqqa yetkazishi, keng targ‘ib qilishi zamon talabidir.
Bahouddin Naqshband va naqshbandiylik tariqati haqida so‘z ketganda, eng avvalo, turli manbalarda bu ulug‘ alloma haqida aytilgan fikr-mulohazalarga to‘xtalib o‘tish o‘rinlidir. Ana shunday manbalardan biri, so‘zsiz, ulug‘ mutafakkir Alisher Navoiy bobomizning qator asarlaridir. Shoir ijodida naqshbandiylik tariqati asosiy o‘rin tutadi. Har bir asarining g‘oyaviy mazmuni, ularda ilgari surilgan tasavvufiy qarashlar bevosita uning Bahouddin Naqshband va naqshbandiylik tariqatiga katta e’tibor berganligidan darak beradi. “Lison ut-tayr” dostoni ham bundan mustasno emas.
Asarning “Xoja Bahouddin Naqshband so‘zi fanoyi komil maqomida” bobida shoir ulug‘ allomaga shunday ta’rif beradi:
Xojai oliy sifoti arjmand,
Shah Baho ul Haq vad-din Naqshband.
Chun bu iqlim uza bo‘ldi taxtgir,
Tuzdi yo‘qluk kishvari uzra sarir.
Navoiy ta’kidlashicha, Shoh Bahouddin Naqshband oliy axloqiy sifatlarga ega zotdir. Chunonchi, u zot bu iqlim taxtiga o‘tirgach, ya’ni dunyoga kelgan kunidan boshlab, o‘zini yo‘qlik taxtida ko‘rdi. Demak, Shoh Bahouddin Naqshband hazratlarining eng ulug‘ insoniy fazilatlaridan o‘zligini anglab, xudbinlikdan kechishdir. Shoir fikrini davom ettirar ekan yozadi:
O‘z vujudin pok sayri haqshunos,
Har ne birlakim qilur erdi qiyos.
Ondin o‘zni kam topar erdi base,
Sarvu guldin o‘ylakim xoru xase.
Haqshunos – Allohni tanigan alloma o‘zini nimaga qiyos qilsa, undan past ko‘rar, ya’ni oddiy xas sarv bilan gulning nazdida qanchalik ko‘rimsiz bo‘lsa, u zot ham o‘z vujudini hech qachon biror narsadan ortiq ko‘rmas va butun hayoti davomida shunday kamtarlikka amal qilib yashagan. Agar insonlar o‘z hayotlarini insonparvarlik va bag‘rikenglik asosida qursalar, dunyoda ro‘y berayotgan o‘zaro nizolar, qirg‘inbarot urushlar, o‘tkinchi mol-dunyo uchun qilinayotgan pastkashliklarga barham berilgan, insonlar bir-biri bilan tinch-totuv hayot kechirgan, ona zamin bag‘rida begunoh go‘daklarning qonlari daryo bo‘lib oqmagan bo‘lar edi. Ammo afsuski, bugun dunyoning turli mamlakatlarida bunday mislsiz fojialarning guvohi bo‘lib turibmiz.
Tasavvuf ahli orasida Bahouddin Naqshbandiy hazratlarining: “Musibatlar juda ko‘pdir. Faqat eng buyuk musibat esa vaqtning foydasiz, bekorga ketishidir”, – degan pandu nasihati mashhurdir. Shunga ko‘ra hikoyatda naqshbandiylikning yana bir tamoyili bozgashtga ham to‘xtalib o‘tiladi. Unga ko‘ra o‘zining har bir nafasini nazorat qilgan orif uning biror lahzasi, hattoki, nafas olish va chiqarishning orasidagi onlardan biri ham, g‘aflat bilan behuda o‘tgan bo‘lsa bozgasht qilishi, ya’ni g‘aflatda kechgan har bir ishini qaytadan bajarishi lozimligini ta’kidlaydi.
Zero, ahli Haq – Allohning oshiqlari shu tariqa o‘z vujudini inkor etib, shu sabab bilan budini – borligini nabud – yo‘qlikka almashtiradiki, shoir bu o‘rinda kitobxonlarni naqshbandiylikning yana bir rashhasi “vuqufi qalbiy” – “qalbdan ogoh bo‘lish”ga qaratadi. Bu rahshaga ko‘ra solik hamisha o‘z qalbidan ogoh bo‘lishi, unda kechayotgan har bir o‘y-fikrlarni tartibga solib, hatto xayolan bo‘lsa-da, kibru havoga, manmanlikka yo‘l qo‘ymasligi kerak.
Alisher Navoiy Bahouddin Naqshband hazratlari umrlarining oxirigacha o‘zlarida mujassam bo‘lgan fazilatlarni tark etmaganligi va shu tariqa fano bo‘lganliklarini aytib, shunday yakunlaydi:
Bo‘yla oshom ettilar jomi fano,
Qolmog‘ondin so‘ng asar o‘zdin yano.
Haq vujudidin baqoye topmayin,
Jomi vahdatda liqoye topmayin,
Chun fano xayliga doxil bo‘ldilar,
Boqiyi mutlaqqa vosil bo‘ldilar.
Shoir ta’kidlashicha, Bahouddin Naqshband hazratlari o‘zligidan, ya’ni “men”likning kibru havolaridan kechgan holatda vafot etdilar. U kishining nazarida Haq vujudidan boshqa boqiy bo‘lmadi, o‘zining Haq nazdida hechligini anglab yetdi va fano xayli – ahliga qo‘shilib, boqiyi mutlaq – Alloh visoliga erishdi.
Alisher Navoiyning “Lison ut-tayr” dostonidan olingan hikoyatlar garchi hajman kichik bo‘lsa ham, Bahouddin Naqshband hazratlari ta’limotining eng asosiy tamoyillarini o‘zida aks ettirganligi bilan qadrlidir. O‘ylaymizki, mushtariylar bu asar tahlilini Prezidentimiz farmonlarida aytilgan “tasavvuf ta’limoti tarixi va uning bugungi kundagi ahamiyatini ilmiy tadqiq etish, “Yetti pir” allomalari va aziz avliyolarning boy ilmiy-ma’naviy merosini xalqaro maydonda keng targ‘ib qilish” yo‘lidagi arzimas urinishlarimizdan biri sifatida qabul qiladilar va yo‘l qo‘ygan nuqson-xatolarimizni kechiradilar. Albatta, umid qilamizki, bu borada yanada teranroq qarashlar bilan boyitilgan maqolalar bilan bizni xursand etadilar.
Alisher domla Naimov,
Farg‘ona viloyati bosh imom-xatibi o‘rinbosari