O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazining xalqaro ilmiy-ma’rifiy platformasida ilmiy-tadqiqot ishlari qizg‘in davom etmoqda. Ayni paytda tayyorlanayotgan qator ilmiy-ommabop kitoblar orasida Markaziy Osiyo xalqlarining xorijdagi tarixiy-madaniy merosi va ko‘p asrlik aloqalarini yoritishga bag‘ishlangan tadqiqotlar ham bor. Shunday nashrlardan biri Istanbul shahrining Uskudar tumani, Sultontepa hududida joylashgan O‘zbeklar dargohi — “O‘zbeklar xonaqohi” tarixiga bag‘ishlangan ilmiy maqolalar to‘plami, xabar bermoqda iccu.uz.

Mazkur kitobda qariyb ikki asr davomida Markaziy Osiyodan Istanbul orqali haj safariga chiqqan ziyoratchilar, Naqshbandiya tariqati vakillari, shoir va yozuvchilar, ziyolilar hamda turli maqsadlarda safar qilgan vatandoshlarimiz uchun muhim qo‘nalg‘a va manzilgoh bo‘lib xizmat qilgan dargohning tarixi keng yoritilgan.

Haj safaridagi muhim manzilgoh

O‘zbeklar dargohining shakllanish tarixini Istanbulning Usmoniylar davrida Markaziy Osiyo bilan olib borgan aloqalaridan ayri holda tasavvur etib bo‘lmaydi. O‘sha davrda Markaziy Osiyodan Makka va Madinaga haj safariga chiqqan ziyoratchilarning yo‘nalishlaridan biri Istanbul orqali o‘tar, safarning keyingi bosqichiga tayyorgarlik ko‘rish uchun ular shaharda muayyan muddat to‘xtab o‘tar edilar.

1752–1753 yillarda barpo etilgan O‘zbeklar dargohi ana shunday ziyoratchilar uchun muhim maskanga aylangan. Bu yerda musofirlar dam olgan, ibodat qilgan, safarga tayyorgarlik ko‘rgan. Keyinchalik dargohning vazifasi kengayib, Istanbulda istiqomat qilgan o‘zbeklar va Markaziy Osiyodan kelgan Naqshbandiya tariqati vakillarining doimiy maskaniga aylangan.

Tarixiy manbalarda dargohning nafaqat haj ziyoratchilari, balki ilm va ma’rifat ahli uchun ham ochiq maskan bo‘lgani qayd etiladi. Bu yerda turli suhbatlar, ilmiy-ma’rifiy muloqotlar, mushoira va madaniy tadbirlar o‘tkazilgan, mehmonlar qabul qilingan. Istanbuldagi o‘zbek xonaqohlari, umuman, Markaziy Osiyodan kelgan ziyoratchilar uchun qo‘noq, diniy ta’lim va ma’rifat maskani, madaniy hamda ijtimoiy markaz vazifalarini bajargan.

Naqshbandiya tariqati va ma’rifiy muhit

O‘zbeklar dargohi tarixida Naqshbandiya tariqati alohida o‘rin tutadi. Kitobda dargohdagi tasavvufiy faoliyat, shayxlar hayoti va ularning jamoatchilik hamda ma’rifiy hayotdagi ishtiroki arxiv manbalari asosida tadqiq etilgan.

Dargoh nafaqat zikr va ibodat maskani, balki Markaziy Osiyodan kelgan ziyolilar, shoirlar va ulamolar o‘zaro muloqot qiladigan ma’rifiy muhit sifatida ham shakllangan. Bu yerda turli mavzularda suhbat va bahs-munozaralar o‘tkazilgan, adabiy-ma’rifiy an’analar davom ettirilgan.

Dargohdagi ma’rifiy muhitning ko‘lamini unda saqlangan yozma manbalar ham ko‘rsatadi. Jumladan, xonaqoh ayvonida hijriy 1182 yil — milodiy 1769 yilda eski o‘zbek tilida arabiy yozuvda bitilgan kitobada uning Naqshbandiya dargohi sifatidagi maqomi aks etgan.

Dargohning vaqf tarixiga doir yangi ma’lumotlar

Kitobning muhim ilmiy yangiliklaridan biri O‘zbeklar dargohining vaqf tarixi va huquqiy maqomiga oid ma’lumotlarni arxiv hujjatlari asosida qayta ko‘rib chiqish bilan bog‘liq.

Tadqiqotlar natijasida ilmiy adabiyotlarda ilgari keltirilgan ayrim ma’lumotlarga aniqlik kiritilgan. Xususan, dargohning birinchi shayxi sifatida tilga olingan Shayx Abdullohning to‘liq ismi — Sayyid Shayx Abdulloh Akbar Afandi ibn Asadulloh al-O‘zbekiy ekani aniqlangan.

Shu bilan birga, 1752–1753 yillarda barpo etilgan dargoh uchun aynan dastlabki davrda alohida vaqf tashkil etilgani haqidagi qarash arxiv hujjatlari asosida qayta ko‘rib chiqilgan. Tadqiqotlarga ko‘ra, O‘zbeklar dargohi uchun alohida vaqf 1788 yilda al-Hoj Xalil Og‘a ibn Ahmad Afandi tomonidan tashkil etilgan va shu orqali dargohning huquqiy maqomi rasmiylashtirilgan. Vaqf hujjatida dargoh Naqshbandiya xonaqohi sifatida qayd etilib, dastlab Samarqand shahrining Qalandarxona mahallasidan kelgan darveshlarga xizmat ko‘rsatgani ko‘rsatilgan. Keyinchalik vaqf shartlariga o‘zgartish kiritilib, boshqa Naqshbandiya darveshlarining ham dargohda tunab qolishiga ruxsat berilgan.

Bu ma’lumotlar O‘zbeklar dargohining faqat diniy inshoot emas, balki muayyan huquqiy, iqtisodiy va ijtimoiy tizim asosida faoliyat yuritgan tarixiy muassasa bo‘lganini anglash imkonini beradi.

Shayxlar va dargohning jamoat hayotidagi o‘rni

Kitobda dargoh shayxlari haqidagi arxiv ma’lumotlari ham alohida tadqiq etilgan. Ularda shayxlarning nafaqat dargoh hayoti, balki Istanbuldagi Markaziy Osiyoliklar o‘rtasidagi aloqalarda tutgan o‘rni ham ko‘rinadi.

Arxiv hujjatlarida 1797 yilda Usmoniy davlatidan panoh so‘ragan Movarounnahr ulamolari — Shayx Abdurahim, Shayx Hamza, Shayx Muhammad Salim va Shayx Abdukarim hamrohlari bilan Uskudardagi O‘zbek takyasida mehmon bo‘lgani qayd etilgan. Shuningdek, XIX asrda dargoh shayxi Suloymon Afandining Markaziy Osiyodan kelgan shaxslarni qo‘llab-quvvatlashdagi roliga ishora qiluvchi hujjatlar ham mavjud.

Bu kabi hujjatlar O‘zbeklar dargohi Markaziy Osiyodan Istanbulga kelgan kishilar uchun oddiy qo‘nalg‘a emas, balki ularni birlashtiruvchi ijtimoiy va ma’rifiy markaz vazifasini ham bajarganini ko‘rsatadi.

Iqtisodiy va madaniy faoliyat

Tadqiqotda dargohning ichki hayotining iqtisodiy tomonlari ham chetlab o‘tilmagan. Xususan, undagi ishlab chiqarish jarayonlari, hisob-kitob daftarlari va iqtisodiy faoliyat alohida ilmiy maqolalarda tahlil qilingan.

Shuningdek, dargohdagi me’moriy yozuvlar, kitobalar, musiqiy meros va san’at namunalari ham o‘rganilgan. Bu esa O‘zbeklar dargohi tarixini faqat diniy inshoot tarixi sifatida emas, balki o‘z davridagi ijtimoiy, madaniy va iqtisodiy hayotni o‘zida aks ettirgan ko‘p qirrali maskan sifatida tadqiq etish imkonini beradi.

Ayrim arxiv hujjatlarida dargoh shayxi Suloymon Afandining matbaa ta’limi uchun zarur harf terish uskunalari va boshqa materiallarni so‘rab qilgan murojaati, shuningdek, Balx, Buxoro, Qo‘qon va Qoshg‘ar hojilari foydalanishi uchun Jiddada barpo etilgan zaviya bilan bog‘liq ishlar haqidagi ma’lumotlar ham uchraydi.

Milliy ozodlik harakatidagi o‘rni

O‘zbeklar dargohi tarixining yana bir muhim qirrasi uning Turkiya milliy ozodlik harakati davridagi faoliyati bilan bog‘liq.

Kitobda keltirilgan tadqiqotlarda dargohning Usmoniylar imperiyasining so‘nggi yillarida va Turkiya milliy ozodlik urushi davrida tutgan o‘rni ham yoritilgan. Jumladan, 1919 yilda dargohda Turkiya milliy armiyasi askarlari uchun gospital joylashtirilgani haqida ma’lumotlar keltiriladi.

Shu tariqa, bir vaqtlar haj ziyoratchilari va musofirlar uchun qo‘nalg‘a bo‘lgan maskan keyinchalik mintaqa tarixidagi murakkab ijtimoiy-siyosiy jarayonlarning bevosita guvohi bo‘lgan.

Ajdodlar merosining bugungi ahamiyati

Bugungi kunda Sultontepadagi O‘zbeklar dargohi Turkiyaga tashrif buyurayotgan vatandoshlarimiz uchun yaqin o‘tmishdagi ajdodlarimizdan qolgan noyob madaniy meros sifatida alohida ahamiyat kasb etadi.

Dargoh tarixi O‘zbekiston va Turkiya o‘rtasidagi munosabatlarning zamonaviy bosqichidan ancha oldin shakllangan ko‘p asrlik madaniy-ma’rifiy aloqalar mavjud bo‘lganini ko‘rsatadi. Markaziy Osiyodan Istanbulga kelgan ziyoratchilar, ulamolar, shayxlar, shoir va ziyolilar orqali shakllangan bu aloqalar diniy hayot bilan bir qatorda adabiyot, ilm-fan, san’at, savdo va ijtimoiy munosabatlarni ham qamrab olgan.

Shu nuqtayi nazardan, O‘zbeklar dargohi tarixini o‘rganish nafaqat bir tarixiy obida taqdirini tadqiq etish, balki Markaziy Osiyo va Usmoniylar dunyosi o‘rtasidagi uzoq davom etgan sivilizatsion aloqalarni anglash uchun ham muhimdir.

Kitobda qamrab olingan tadqiqotlar

Tayyorlanayotgan kitobda O‘zbeklar dargohi tarixining turli yo‘nalishlariga bag‘ishlangan ilmiy maqolalar jamlangan. Jumladan, Hasan Demirtoshning «Uskudar O‘zbeklar dargohi vaqf nizomining diplomatik va tuzilmaviy tahlili», Erkan Ovuchning «O‘zbeklar dargohi shayxlari haqida arxiv ma’lumotlari», Serpil O‘zjanning «Sayyohlar qo‘nimgohi: Sultontepa O‘zbeklar dargohi», Umar Faruq Janning dargohdagi ishlab chiqarish va iqtisodiy faoliyatga bag‘ishlangan tadqiqoti, Umar Ko‘chyig‘itning dargoh kitobalari haqidagi maqolasi o‘rin olgan.

Shuningdek, Marva Kubro Injaning milliy ozodlik harakatlari paytida O‘zbeklar dargohining tutgan o‘rni, Melih Sodiq Kuchukerning Shayx Ato va Shayx Najmiddinlarning dargohdagi faoliyatiga oid oilaviy arxiv hujjatlari tahlili hamda Sulaymon Ergo‘narning O‘zbeklar dargohining musiqiy merosiga bag‘ishlangan tadqiqoti kitob mazmunini boyitgan.

Nashrda O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi ilmiy kotibi Rustam Jabborovning «Istanbulning o‘zbekona obidasi» nomli maqolasi ham joy olgan. Unda dargohning tarixiy ahamiyati, uning haj ziyoratchilari va Naqshbandiya tariqati vakillari hayotidagi o‘rni, Markaziy Osiyo bilan aloqalari hamda bugungi madaniy meros sifatidagi ahamiyati haqida so‘z yuritiladi.

Umuman, mazkur kitobda jamlangan tadqiqotlar O‘zbeklar dargohi tarixini turli manbalar — arxiv hujjatlari, vaqfnomalar, xatlar, qaydnomalar va shaxsiy arxiv materiallari asosida qayta ko‘rib chiqish, ilmiy jihatdan boyitish va yangi ma’lumotlarni ilmiy muomalaga kiritishga qaratilgan.

O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazida ushbu kabi tadqiqotlarning tayyorlanishi Markazning xalqaro ilmiy-ma’rifiy platformasi doirasida O‘zbekiston tarixiga, ajdodlar merosiga va xorijda saqlanib kelayotgan tarixiy-madaniy manbalarga yangicha ilmiy yondashuv asosida e’tibor qaratilayotganini ko‘rsatadi.

O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati