O`zbekiston musulmonlari idorasi

Maqolalar

Valid ibn Abdulmalik

27.11.2024 13745 14 min.

Valid ibn Abdulmalik
(xalifalik davri: hijriy 86–96; milodiy 705–714)

To‘liq ismi: Valid ibn Abdulmalik ibn Marvon. U rohat-farog‘atda o‘sdi. Til ilmida zaif edi. Xalifalikni otasidan keyin, otasining ahdiga binoan egalladi.

Valid ibn Abdulmalik amalga oshirgan eng muhim ishlar

Valid ibn Abdulmalik xalifalik ishini Damashqdagi katta jome’ masjidni bino qilish bilan boshladi. U bu ishni xalifa bo‘lganida boshlab, xalifalik davri tugaganida oxiriga yetkazdi. Bu ish o‘n yil davom etdi. Mazkur katta jome’ masjid fan va madaniyatning buyuk nishonasiga aylandi.

Shu o‘rinada Buyuk Britaniyada Jon Fozergil (John Fothergill) suratga olgan «Sharq va G‘arb» deb nomlangan yetti bo‘limdan iborat filmning to‘rtinchi qismidan olingan iqtibosni e’tiboringizga havola etishga ijozat bergaysiz.

«Damashq. Shom. Umaviylar masjididan mo‘minlarni namozga chorlab azon aytilmoqda. Kundalik ibodatlar vaqtini belgilovchi bu an’ana 1400 yildan buyon davom etib kelmoqda. Ushbu chorlovga dunyoning eng buyuk dinlaridan biri bo‘lmish Islom ahli «labbay» deb javob beradi. Bu javob hazrati Muhammad sollallohu alayhi vasallam risolatining abadiy barhayotligini tasdiqlaydi. Ayni paytda bu Islomdagi boshqa bir ta’limotning – kashfiyot va ilmiy tadqiqotlarga intilish, ilmga bo‘lgan chanqoqlik an’anasining ham tasdig‘idir.

Bu – o‘rta asr Islomining tamaddun tarixiga qo‘shgan, biroq unutilgan ulkan hissasi haqidagi hikoyadir. Yevropa tarixining zulmatga cho‘milgan davrida musulmonlar borliq haqidagi tushunchalarni umumlashtirdilar, ta’lim muassasalariga asos soldilar va zamonaviy ilm-fan poydevorini qurdilar...

Yaqin Sharqda zulmat asrlari bo‘lmagan. Rimliklar bu yerda uzoq tamaddunlar tarixining kichik bir nuqtasi, xolos. Sharqiy Rim imperiyasi o‘z o‘rnini arab sahrosidan kelgan yangi kuchga bo‘shatib bergan.

Fotihlar o‘zlari bilan yangi dinni – Islom dinini olib kelishdi. Xalifalar bir asr mobaynida Damashqda Qadimiy Rimdan afzal bo‘lgan saltanat hukmdorlariga aylanishdi. Yangi Islom dunyosining hududi Hindistondan Ispaniyaning g‘arbiy sohillarigacha yetib bordi. Rimga bostirib kirgan qabilalardan farqli o‘laroq bu fotihlarni johil varvarlar deb atash mumkin emas edi. Damashqda hatto binolar ham, bor madaniyatni vayron qilish emas, balki taraqqiyotni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘ygan davlatning tarixidan ajib hikoyalar so‘zlaydi.

706 yilda arab dunyosidagi eng birinchi va eng katta masjid qurilishi boshlandi. U dunyodagi eng ko‘hna qadamjolardan biriga aylangan bino edi. Uch ming yil muqaddam bu yerda Haddod nomli ilohga sig‘inib, unga atab qurbonliklar qilishardi. I asrda bu yerda Damashq Yupiterining ulkan ehromi turardi. IV asrda u Yuhanno Ma’madonning (Cho‘qintiruvchi Ioann) maqbarasiga aylantirildi. VIII asrga kelib esa bu yerda Islom xalifaligining eng katta masjidi qurildi.

Umaviylar masjidi Islom tamaddun tarixining tarkibiy qismi ekanidan dalolat beradi. Yangi mozaikalar va minoralar nasroniy ustalar tomonidan eski bazilika va majusiylar ehromiga monand qilib qurilgan edi.

Atrofimizdagi me’morchilik obidalari xalifalarning bu yerdagi qadimiy narsalarni buzmaganini, balki ular asosida yanada go‘zal va betakror imoratlar qurganini isbotlaydi. Ular ilm-ma’rifat sohasida ham ana shunday kamolot sari intilar edilar.

Ushbu din moziydagi bilimlarni ehtirom qilish va ularni rivojlantirish uchun o‘z asoslariga egadir. Musulmonlar har kuni muayyan vaqtlarda besh mahal namoz o‘qib, ibodat qiladilar. Shuning uchun bu din o‘zining ilk kunlaridanoq vaqtni aniq hisoblash juda muhim ahamiyatga ega ekanini isbot etgan...» (Iqtibos tugadi)

Birinchi shifoxona umaviylar sulolasining vakili Valid ibn Abdulmalik davrida, milodiy 707 yilda qurilgan. Uning barcha sarf-xarajatlari davlat hisobidan bo‘lgan. Bemorlar bepul oziq-ovqat bilan ta’minlanganlar.

Shuningdek, Valid ibn Abdulmalik Quddusi sharifdagi xarsangtosh ustiga qubba qurdirdi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning masjidlarini kengaytirdi. U juda ko‘p ta’mir va me’morchilik ishlarini amalga oshirdi.

Valid ibn Abdulmalik davridagi vaziyat

Valid ibn Abdulmalikning xalifalik davrida Islom olamidagi barcha viloyatlarda sokinlik, kengchilik, farovonlik, tinchlik-omonlik va barqarorlik hukm surdi. Xavorijlarning ishlari zaiflikka yuz tutdi. Bu davrda jiddiy salbiy harakatlar bo‘lmadi.

Fathlar

Valid ibn Abdulmalikning xalifalik davrida juda katta va ulug‘ fathlar amalga oshirildi. Fath ishlari har tarafga kengayib bordi, sharqu g‘arb, Andalus, Fransiya yerlarida fathlar bo‘ldi.

Farbiy jabha

Rum yurtlarida qo‘mondon Maslama ibn Abdulmalik Anqaragacha yetib bordi. Hijriy 89 (milodiy 708) yilda Hiraqla (Irakliya) nomli joyni ham fath qildi. Musulmonlar Qustantiniya ko‘rfaziga yetib borishdi. Ozarboyjonni ham fath qilishga urinishdi. U yerliklar ahdlarida turmaydigan aholi bo‘lib chiqdi. Hijriy 93 (milodiy 712) yilda bu joylarda fath ishlari va g‘azotlar ko‘paydi.

Hijriy 89 (milodiy 708) yilda musulmonlar O‘rta yer dengizida Siqilliya (Sitsiliya) va Miyruqa orollarini fath qildilar. Afrikada esa Muso ibn Nusayr o‘zining fathlarini yana ham mustahkamladi, barbarlar orasida Islom dinini tarqatishda ko‘pgina ishlarni amalga oshirdi.

Andalusning fath qilinishi

Qo‘mondon Muso ibn Nusayr bo‘g‘ozdan kechib o‘tib, Yevropa yurtlarida Islomni tarqatishga, u yerlarni ham Islom davlati qatoriga qo‘shishga ahd qildi. U o‘zining barbar millatiga mansub lashkarboshisi Toriq ibn Ziyodni dengizdan o‘tib, Andalusga borish uchun yubordi. Rivoyat qilishlaricha, Toriq ibn Ziyod bo‘g‘ozdan o‘tib bo‘lgandan keyin askarlari orqaga qaytish yoki qochishni hayollariga ham keltirmasliklari uchun o‘zlari minib o‘tgan barcha kemalarni yondirib yuborgan va mashhur ma’ruzasini so‘zlagan. Unda: «Ey odamlar, qochar yer qayda, orqangizda (dushman misoli) dengiz, oldingizda (dengizdek) dushman bor. Sizlarga endi sadoqat va sabr-matonatdan boshqa hech narsa qolmadi», degan.

U ko‘p urushlarda qatnashdi va Islom dinini tarqatishga harakat qildi. Hijriy 92 (milodiy 711) yilda esa An¬dalusni fath qildi.

Toriq va Muso Jabali Baronisgacha yetib borib, u yergacha bo‘lgan barcha mintaqalarni Islom davlati hududiga qo‘shishga muvaffaq bo‘lishdi.

Ispaniyada avvallari Golldan kelgan keltlar hamda kelib chiqishi unchalik ma’lum bo‘lmagan iber va ligur nomli xalqlar istiqomat qilib kelardi. Keyinchalik ushbu yerlar finikiyaliklar, yunonliklar va karfagenliklarning mustamlakasiga aylantirildi. Ikkinchi punliklar[1] urushidan keyin hudud rimliklar qo‘liga o‘tdi. Ular Ispaniyada V asrgacha hukmronlik qilishdi. Xuddi Rim kabi Ispaniya ham inqirozga uchrashi kerak edi. Shimoldan kelgan vandallar, alenlar, suyevlar va boshqa shu kabi olmon qabilalari Gollni vayron qilgandan so‘ng mamlakatga bostirib kirishdi. Ammo ular ham keyin kelgan istilochilar – vizigotlar tomonidan mag‘lubiyatga uchradilar. Bular Ispaniyani VIII asrda zabt etib, to musulmonlar kelgunicha to‘laqonli hukmdor bo‘lib turdilar. Ijtimoiy tabaqalanish, doimiy mojarolar, o‘zaro janjallar, harbiy no‘noqlik, yerga ishlov berish nafaqat asosiy mashg‘uloti, balki milliy xususiyati bo‘lgan qishloq aholisining loqaydligi – musulmonlar kelishidan oldin vizigotlar hukmronligining xususiyatlari shulardan iborat edi. Davlatni ichdan buzayotgan raqobat shu darajada kuchli ediki, hatto o‘sha davrning ikki obro‘li shaxsi – graf Yulian va Sevilya yepiskopi fotihlar kelishini ma’qulladilar.

Mazkur fath esa Arabistondan to Atlantika okeanigacha dovyurak va qo‘rqmas amir Toriq ibn Ziyod boshchiligida butun Shimoliy Afrikani shiddat bilan bosib o‘tgan musulmonlar milodiy 711 yilda Shimoliy Afrikani Yevropadan ajratib turuvchi bo‘g‘ozni kesib o‘tib, Ispaniyaning janubiga kelib tushganlarida boshlandi. O‘sha paytdan buyon ushbu bo‘g‘oz afsonaviy amirning ismi bilan, ya’ni «Gibraltar» deya atalib kelmoqda. Bu arab tilidagi «Jabalu Toriq» – «Toriq tog‘i» iborasining buzilgan shaklidir.

Barbarlar Afrikasini fath etish uchun arablar ellik yil sarfladilar, nasroniylar Ispaniyasini zabt etish uchun esa bir necha oy kifoya qildi. Ilk yirik jang gottlar qirolligining taqdirini hal etdi. Bu jangda Sevilya yepiskopi musulmonlar tarafida chiqdi. Qirol ham, Ispaniyaning o‘zi ham bir kunda tor-mor qilindi. Musul¬monlar qo‘shinining amiri Toriq ibn Ziyod bunday tezkor g‘alabadan taajjublandi. Afrikani fath etish qanchalik uzoq cho‘zilgani uning yodida bo‘lib, u yevropaliklarda ham xuddi barbarlardagi kabi dovyuraklik va mustaqillikka intilish bo‘ladi, deb o‘ylagan edi. Toriq ibn Ziyod yigirma ming askardan (ulardan sakkiz mingi barbarlar edi) iborat qo‘shin bilan fathini davom ettirish uchun ushbu mamlakatga kirib keldi.

Mamlakat juda tez sur’atlar bilan fath qilindi. Fotihlar oldida eng yirik shaharlar o‘z darvozalarini ochar edi. Kordoba, Malaga, Grenada, Toledo va boshqalar deyarli qarshiliksiz taslim bo‘ldilar. Nasroniylar poytaxti bo‘lmish Toledoda arablar yigirma besh nafar gottlarning qirollariga tegishli tojlarni topdilar.

Fotihlarning Ispaniya aholisiga bo‘lgan munosabati barcha fath etilgan mamlakatlarning xalqlariga bo‘lgan munosabat kabi odilona edi. Musulmonlar mahalliy aholiga ularning mulklarini, cherkovlarini, qonunlarini, o‘z hakamlari tomonidan hukm qilinish huquqini qoldirdilar. Ularga faqat jizya to‘lashni shart qilib qo‘ydilar. Jizya yillik soliq bo‘lib, zodagonlar uchun 15 frank (bir dinordan ortiqroq), oddiy xalq uchun esa yarim dinor miqdorida belgilangan edi. Mazkur shartlar aholiga shu darajada yengil tuyulgan ediki, ular bu shartni hech bir noroziliksiz qabul qildilar.

Atigi ikki yildan so‘ng Ispaniya to‘liqligicha musulmonlarga bo‘ysundi. Ya’ni musulmonlar Iberiya yarimoroliga ilk bor 711 yilda kelgan bo‘lsalar, 713 yilga kelib uni deyarli to‘liq fath qildilar. Bu fath asosan tinch yo‘l bilan amalga oshirildi. Bunga alohida viloyat va shaharlarning hokimlari bilan kelishuv orqali erishilgan bo‘lib, yuqorida aytib o‘tilganidek, ular o‘zlarini xalifaning fuqarolari sifatida tan olish evaziga nafaqat o‘z yerlari va mulklarini, balki nasroniylikka e’tiqod qilish huquqini ham saqlab qolishdi. Fotihlar diniy bag‘rikengliklari bilan aholining ko‘p qismini o‘zlariga jalb etdilar. Shu o‘rinda aytish lozimki, nasroniylarga mamlakatni qayta zabt etish uchun sakkiz asr kerak bo‘ldi.

Taniqli fransuz faylasufi, sayyoh, arxeolog, tabib va ijtimoiy psixologiya asoschisi Gyustav Lebon (Gustav Le Bon) «Arablar tamadduni» nomli kitobida jumladan quyidagi fikrni bildirgan:

«Ispaniyani zabt etganidan so‘ng Toriq Suriyaga Goll va Olmoniya orqali qaytmoqchi, ortga qaytish yo‘lida esa Qustantiniyani ham fath etib, butun «ko‘hna dunyo»ni[2] Qur’onga bo‘ysundirmoqchi edi. Ushbu rejani amalga oshirishida unga Damashqqa qaytib kelishni buyurgan xalifa halal berdi. Barchasi boshqacha bo‘lishi mumkin edi: butun Yevropa Muhammadning diniga kirar va barcha madaniyatli xalqlarning diniy birligi tarkib topar edi. Bu esa, ehtimol, butun Yevropaga arablar tufayli ba’zi davlatlarga noma’lum bo‘lgan o‘rta asrlar davrini chetlab o‘tish imkonini berar edi».

Shu o‘rinda aytish kerakki, mazkur kitob 1884 yilda nashr etilgan bo‘lib, u arablarning islomiy madaniyati hamda uning jahonning boshqa madaniyatlariga ta’sirining fundamental tarixiy-madaniy tahlilini o‘z ichiga olgan.

Lebonning ushbu kitobidagi alohida urg‘u berish lozim bo‘lgan markaziy fikrlaridan biri quyidagicha: aynan musulmonlar Yevropa fani, falsafasi va butun madaniy sohasining ustozlari bo‘lishgan va bu jarayonda musulmonlarning madaniyati yordamida yarimyovvoyi o‘rta asrlar Yevropasi Uyg‘onish davrining madaniy asrlariga chiqib oldi. Bugungi Yevropa o‘zining rivoji uchun aynan musulmonlar oldida qarzdor. Lebonning yozishicha, arablar boshqa xalqlar va madaniyatlarga o‘z madaniyatlari ko‘lamida ta’sir qilgan bo‘lsalar, Yevropaga ular asosan o‘zlarining aniq fanlar, tarix va falsafa kabi sohalardagi ilmiy yutuqlari bilan ta’sir ko‘rsatdilar.

Aytishlaricha, musulmonlar fath etilgan mamlakatni Nuh alayhissalomning afsonaviy avlodi – Andalus ibn Tubalning nomi bilan ataganlar. Ishonarli dalillarga ega bo‘lgan rivoyatga ko‘ra esa, arablar Mag‘ribda ekanliklarida mahalliy barbarlardan dengiz ortida vandallar mamlakati (arab tilida «Biladul vandalus») borligini eshitganlar, chunki vandallar Gibraltar bo‘g‘ozi orqali Mag‘ribga o‘tib, jang qilishgan.

Musulmonlar hukmronligining ilk o‘n yilliklaridayoq mahalliy aholining ommaviy ravishda Islomga kirishi kuzatilgan. Savdogarlar va hunarmandlar, dehqonlar va qullar (jumladan, vestgotlar tomonidan asir olingan o‘zga yurtliklar ham) Islomni qabul qilar edilar. Ular uchun bu shaxsiy ozodlik, xususiy mulkka egalik qilish va uni erkin tasarruf etish huquqini berardi. Shuningdek, ko‘pgina vestgot zodagonlari ham Islomni qabul qilishardi. Ulardan eng mashhurlari Banu Qasi – Saragosa hokimlari sulolasi bo‘lib, ular 880–917 yillarda Andalusning janubi-sharqida mustaqil isyonkor qirollik tuzishgan.

Keyingi mavzular:
Sharqiy jabha;
Turk yurtlari.

[1] Ikkinchi punlar urushi – shuningdek, «Gannibalga qarshi urush» deb ham nomlangan (rimliklar tomonidan), Karfagen va Rim o‘rtasidagi O‘rta yer dengizi hududida hukmronlik uchun olib borilgan urush. Rimliklar karfagenliklarni punlar (Poeni) deb ataganlari uchun shunday nomlanadi.
[2] Ko‘hna dunyo – ya’ni Yevropa

Kutubxona

MА`LUMOTNI IJTIMOIY TАRMOQLАRDА ULАSHING

Maqolalar

Ohod xabarlardan foydalanishdagi zamonaviy muammolar

02.10.2026 15007 18 min.

Aqida ilmi insonga e’tiqodni dalillar bilan o’rganib, qat’iy ishonish darajasiga ko’tarilishni o‘rgatadi. Natijada esa, inson har bir amalini ixlos bilan, niyat qilib savob-u ajrga erishishini bilib amal qiladi. Aqida ilmida aqidaviy masalalardan tashqari, aqidaviy hukmlar qanday olinishi ham o’rganiladi. Albatta, hukmlarni olishda xabarlardan keng foydalaniladi. Xabar mavzusining o‘zi keng qamrovli bo’lib, u aqida, fiqh va axloq ilmlarida dalil bo’lishda muhim ahamiyatga ega. “Xabar” so’zi hadis ilmida “hadis”ning sinonimi sifatida ishlatiladi. Aqida ilmida esa, “xabar” kalimasi “hadis” ma’nosida va o’zining lug’aviy ma’nosiga ko’ra “so‘zlash yoki yozish tariqasida aytib beriladigan narsa”ga ishlatiladi[1]. Moturidiya aqidaviy ta’limotida “xabar” “ma’rifatni hosil qiluvchi vosita” sifatida qo’llaniladi. Mazkur aqidaviy ta’limotning kitoblari “Narsalarning haqiqatini bilish va insonlarda ilmni hosil qiluvchi vositalar” nomli bahs bilan boshlangan[2]. Unda xabarlar ikki turga: mutavotir va ohod xabarga bo’linishi aytiladi.

Mutavotir xabar zaruriy ilmni, ya’ni tafakkursiz, o’z-o’zidan hosil bo’ladigan ilmni hosil qiladi[3]. Mutavotir xabarni eshitgan insonda o’z-o’zidan “ilm” hosil bo’ladi. Bu xabar turini eshitgan inson “yo’q, bunday narsa mavjud emas” deb inkor qilsa, aqlli insonlar qatoridan chiqariladi. Ilm esa, yaqin (qat’iy ishonch) ni ifoda qiladi. Quyida mutavotir va ohod xabarlari qanday xabar ekani yoritiladi.

Mulla Ali Qorining “Sharhu nuxbatil fikar”ga yozgan sharhida “mutavotir xabar”ni shunday ta’riflagan:

المتواتر المفيد للعلم اليقيني واليقين هو الإعتقاد الجازم المطابق، وهذا هو المعتمد أن الخبر المتواتر يفيد العلم الضرورية وهو الذي يضطر الإنسان إليه بحيث لا يمكن دفعه

Mutavotir (xabar) yaqiniy ilmni ifodalovchidir. Yaqin esa, voqe’likka mos keluvchi, jazm qiluvchi e’tiqoddir. Asos gap shuki, mutavotir xabar zaruriy ilmni ifodalaydi. Uni inson botilga chiqarolmaydigan darajada qabul qilishga majbur bo’ladigan ilmdir. [4]

Demak, mutavotir xabar inkor qilib bo’lmaydigan, jazm (qat’iy ishonch) bilan tasdiqlanadigan ilm hisoblanar ekan. Qur’on va mutavotir yo’l bilan rivoyat qilingan hadislar shular jumlasidandir. Mutavotir xabar bilan aqidaviy hukm yoki aqidaviy masala sobit bo’ladi. Mazkur xabarning muqobilida “ohod xabar” bo’lib, u “zonn”i (kuchli gumon) ifodalaydi. Ko’pchilik ulamolar ohod xabar amalni vojib qilishini lekin, ilmni ifoda qilmasligini aytishgan.

Mulla Ali Qorining “Sharhu nuxbatil fikar”ga yozilgan sharhida ohod xabar haqida shunday deyilgan:

فإنهم قالوا: أحاديث الصحيحين التي ليست بمتواترة إنما تفيد الظن، فإنها آحاد، والآحاد إنما يفيد الظن على ما تقرر

Muhaqqiq ulamolar va ko’pchilik olimlar aytishadiki: ““Sahihayn[5]”dagi mutavotir bo‘lmagan hadislar “zonn”i ifodalaydi. Chunki ular ohod hadislardir. Ohod esa qaror topgan hukmga ko’ra zonni ifodalaydi.[6]

Demak, ohod hadislar “ilm”ning muqobilida turadigan “zonn”i ifoda qiladi. Zonn deb, ishonchda ikki tarafdan ustunrog‘iga ishlatiladi. Ya’ni idrokning 70% - 99% bo’lganiga mazkur so‘z ishlatiladi. Zonn shak va vahmdan ustun turadi.

Amaliy shar’iy ilmda ohod xabarning o’rni keng. Imom Buxoriy va imom Muslim o’z “Sahih”larida ohod xabarni qabul qilish joizligi va unga amal qilinishi haqida alohida bob yozishgan. Biroq aqidadagi hukm va qoidalar qat’iy ishonch darajasida tasdiqlashni talab qilgani uchun “yaqin” (qat’iy ishonch)ni ifodalaydigan xabar hujjat qilinishi kerak.

“Aqida” so’zi qalb unga mustahkam, pishiq bog’langan narsaga ishlatiladi. Qalb bir narsaga mustahkam bog’lansa, unda hech qanday shak-shubha qolmasligi kerak. Oldingi mutakallimlar[7] ham “aqida ilmida ohod xabar hujjat bo’lmaydi” deb mana shu qalb unga mustahkam bog’lanishi kerak bo’lgan, dinning asli bo’lgan aqidani nazarda tutishgan. Ohod xabarlar aqida ilmida hujjat bo’lishi haqida bahslar ko’paygach yuqoridagi “ohod xabar aqidada hujjat bo’lmaydi” degan iboraga oydinlik kiritib, batafsil yoritishga ehtiyoj tug’ildi. Ohod xabar aqida ilmida hujjat bo’lishi borasidagi qarash egalari uch toifaga bo’linadi:

Birinchi toifa: ohod xabarni mutavotir xabar kabi Qur’on va sunnatda qat’iy sobit bo’lib kelgan deb qarovchilardir. Ularning qarashicha ohod xabar “ilm” ya’ni qat’iy ishonchni ifodalaydi. Ular o’z qarashlariga Rosulullohga xilof qilishdan qaytarilgan oyati karimalarni asosiy dalil qilib keltirishgan. Shuning uchun ohod xabar hujjat bo’lgan masalani inkor qiluvchisini kofir, dindan chiqqanlikda ayblashadi.[8] Olimlarning “aqida faqatgina qat’iy dalil, oyat va mutavotir darajasiga yetgan hadis bilan sobit bo’ladi” degan gaplarini bid’at, shariatda asli yo’q gap, deb qarashgan. Salaflardan hech kim ohod xabar aqidani sobit qilmaydi, degan gapni aytmagan” deb da’vo qilishadi. Rosul alayhissalom o’z havoyi nafslaridan gapirmasliklari va barcha aytgan gaplari dindan ekani va Allohning vahiysi ekanligini oyatlar bilan hujjat qilishadi.[9] Biz ham Rosul alayhissalomning gaplari dindan ekanligiga, shariatdan iborat ekaniga va u kishi vahiydan o’zga narsani gapirmasliklariga taslimmiz. Dalillarning sobit bo‘lish va dalolat qilishdagi darajalaridan bexabar inson ularni eshitganda ishonib ketaveradi. Ilmli kishi esa, qoida va hukm chiqarib olishda asos bo‘lishga yaraydigan hujjat dalolat qilishda va sobit bo’lishda “qat’iy” bo’lishi lozimligini biladi. Aksincha, Qur’on va sunnatdagi lafz bittadan ko’p ma’noga dalolat qilsa yoki sobit bo’lishda qat’iy bo’lmay zonniy bo’lsa, u qoida yoki hukmni tark qilgan kishi dindan chiqqanlikda va kufrda ayblanmaydi. Qur’on va sunnatda kelgan lafzning bir ma’nodan ko’piga dalolat qilishi va qat’iy sobit bo’lmasligi olimlar ijtihod qiladigan, zonniy (qat’iy bo’lmagan)hukmlardir..

Xuddi shu ma’noni ta’kidlab zamondosh olimlardan Abdur Rohman Hasan Habannaka Maydoniy rohimahulloh zonni ifodalaydigan ohod xabarlarning aqidada hujjat qilinishi borasida uzil kesil “hujjat bo’lolmaydi” deyishdan yoki, “qat’iy hujjat bo’la oladi” deb aytishdan ehtiyot bo’lishga chaqirgan. “Shu sababdan, zonn (kuchli gumon)ga dalolat qiluvchi narsani mustahkam aqidaga aylantirish qiyin. Zonni ifodalovchi xabar bilan qat’iy e’tiqodni lozim qilishimiz durust bo’lmaydi. Yoki zonn bilan sobit bo’lgan narsaga e’tiqod qilmaydigan kishini kufrga chiqarishimiz durust bo’lmaydi”, deb ta’kidlagan.[10]

Ushbu birinchi toifa keltirgan dalillar o’rganib chiqilsa, oyat va hadislarni o’z qarashlari bilan tushunganliklarini guvohi bo’lish mumkin. Chunki oyatlardagi Rosululloh alayhissalomga xilof qilishdan saqlanish kerakligi, kim Allohning elchisiga xilof ish qilsa, unga og’ir azob bor ekanligi haqidagi oyatlar, ular tushunganidek dinning asli, rukn hisoblangan aqidaga sobit bo’lishida shubha ega xabarni dalil qilish lozimligini keltirib chiqarmaydi. Aksincha, Rosul alayhissalomning o’zlari ummatga har bir ishni o’z o’rniga qo’yishni o’rgatganlar. Bu yo’lni tushunishda mujtahid olimlar peshqadamlardan bo’lishgan. Ular inkor qiluvchisi dindan chiqqan, kofir deb qaraladigan aqidaga ohod xabarni hujjat qilishmagan. Qat’iy hukm oyat va hadis lafzi qat’iy dalolat qilgan va qat’iy sobit bo’lgan narsadan olinadi.

Ikkinchi toifa: ohod xabar “zonn”i(kuchli gumon) ifodalashini aytuvchilar bo’lib, ular ahli sunna val-jamoaning ko’pchilik olimlari hamda muhaqqiq olimlardir[11]. Ular ohod xabar zonni ifodalagani uchun asl aqidaga hujjat bo’lmay, balki qat’iy dalil bilan sobit bo’lgan asl aqidaga qo’shimcha, to’ldiruvchi dalil sifatida qabul qilinishini aytishadi. Hamda aqidalarning ba’zisi zonniy (kuchli gumon) tasdiqlanishini aytishgan.

Hanafiy olim Kamol ibn Humom rohimahulloh aqida ilmida dalillar turiga qarab qat’iy va zonniy tarzda tasdiqlanishini aytgan. [12]

Islomning hujjati laqabi sohibi bo‘lgan Imom G’azzoliy “Kitab-ul-iqtisod”ning “Sam’iyot bobi”da dalillar turiga qarab tasdiqlanishini keltirgan. [13]

Ahli sunna olimlari ohod xabar qat’iy aqidani sobit qila olmasligining sababi darajasining mutavotirnikidan past ekanidaligini aytishadi. Qat’iy tasdiqni talab qiladigan narsaga qat’iy tasdiqni ifodalaydigan dalil hujjat qilinishi lozim. Shuningdek, zonniy tasdiqlanadigan narsaga zonniy bo’lib sobit bo’lgan dalilni hujjat qilish kerak. Shu o‘rinda bir savol tug’iladi: “Unda ohod xabar inkor qilinadimi?”

-Yo’q, ohod xabar inkor qilinmaydi. Chunki, bir kishi ohod xabarni inkor qilganda ishonchli roviyni, uning rivoyat qilishdagi aniqligini (zabt) va hatto Rosul alayhissalom va sahobiyni inkor qilgan yoki yolg’onchilikda ayblagan bo’ladi. Buyerda gap “sahih ohod xabar” haqida ketyapti. Zotan mutavotir xabar yakdil qabul qilingan xabar bo’lib, unda roviylarining adolati va rivoyat qilishdagi aniqligi (zabti)ni o’rganishga ehtiyoj yo’q. Ohod xabarda roviylarning holatlari va matn dalil izlash orqali o’rganiladi va u maqbul[14] (qabul qilingan) va mardud[15] (rad etilgan), sahih va sahihmas kabi turlarga bo’linadi. Shundan kelib chiqib, ohod xabarga amal qilish vojib. Sahobalar roziyallohu anhum va ulardan keyingilar shu yo’lni tutishgan.

U uchinchi toifa: ohod xabar “yaqin”(qat’iy ishonch)ni emas, “zonn” (kuchli gumon)i ifoda qilgani uchun uni hujjat sifatida qabul qilmaydiganlar toifasidir. Ular Qur’oni Karimda “gumon” qoralanganini asos qilib aytishadi.

Ohod xabarlarni butunlay inkor qiluvchilar “qabr azobi ohod hadis bilan sobit bo’lgan. Ohod xabar gumonni ifodalaydi. Qur’oni Karimda Alloh taolo gumondan chetlanish kerakligini aytgan[16] deb, o’zlarining vahmlarini asosga ega deyishadi.

Shu o’rinda ohod xabar ifodalaydigan “zonn”ga batafsil kirishish o’rinli bo’ladi. Qur’oni Karimda “zonn” lafzi ikki xil ma’noda kelgan.

} ٱلَّذِینَ یَظُنُّونَ أَنَّهُم مُّلَـٰقُوا۟ رَبِّهِمۡ وَأَنَّهُمۡ إِلَیۡهِ رَ ⁠جِعُونَ{

“Ular, albatta, Robbilariga ro’baro’ bo’lishlari va albatta, Unga qaytib borishlariga ishongan zotlardir”.[17]

Ibni Kasir rohimahullohning tafsirida يَظُنُّ kalimasi haqida shunday degan: “Arablar ba’zida يقين (aniq ishonch)niظَنٌّا deb ham nomlashadi, gumon, shakni ham ظَنٌّ deb atashadi degan. Bu xuddi ular zulmatni ham ziyoni ham bir kalima سُدفَة deb aytishlariga, yordam beruvchini ham, yordam so’rovchini ham, صَارِخا deb nomlashlariga o’xshaydi”, degan.[18]

Boshqa oyati karimada esa,

}وَمَا یَتَّبِعُ أَكۡثَرُهُمۡ إِلَّا ظَنًّاۚ إِنَّ ٱلظَّنَّ لَا یُغۡنِی مِنَ ٱلۡحَقِّ شَیۡـًٔاۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلِیمُۢ بِمَا یَفۡعَلُونَ{

“Ularning ko’plari gumonga ergashadilar, xolos. Albatta, gumon haq o’rnida hech narsa bo’la olmas”.[19]

Yuqoridagi oyatda esa ظَنّ kalimasi يقين ning ziddi bo’lib kelgan. Demak, “zonn”i “gumon” ma’nosini ifodalab gumon qoralangan deganlar “ishonch” ma’nosi ham borligidan bexabar ekanlar. Aqida ilmidagi idrokning “yaqin” (kuchli ishonch) darajasidan bir pog’ona quyi bo’lgan “zonn” (gumon) kalimasi bilan hech qanday asossiz paydo bo’lgan gumon boshqa-boshqa narsa ekanini anglash kerak.

Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf rohimahulloh ohod xabarni inkor qiluvchilarga raddiya berib shunday deganlar: ““Zonn” bilan “zonn” ning farqi bor. Ohod xabar aqidada hujjat bo’lmaydi, degan ilmsizlarning “zonni” bilan Imom Buxoriy, imom Muslim rohimahullohlar kabi Islom ummatining ko’pchiligi tan olgan imomlar rivoyat qilgan sahih hadislarda naql qilingan “zonn”ing farqi bo’ladi, albatta”.[20]

Xulosa o’rnida shuni aytish mumkinki, qat’iy yaqiniy dalil sobit qilgan ilmni qabul qilib unga iymon keltirish vojib. Bunday turdagi aqidani inkor qilgan kishi kofir bo’ladi. Bunday aqidaning qat’iyligi musulmonlar orasida keng tarqalgan bo’ladi. Ya’ni musulmon kishi odatda bilishi mumkin bo’lgan va bilmasligi uzr hisoblanmaydi aqida hisoblanadi. Masalan, namoz va ro’zaning farzligi, olamni Yaratgan Zotning yagona ekanligi, Yaratuvchi komil sifatlar bilan sifatlanganligi va nuqsonlardan pok ekanligini bilish kabi. Aqida yoki aqidaviy masala qat’iy ishonchli hujjat bilan sobit bo’lsa, uni qat’iy ishonch bilan tadiqlash lozim. Shuningdek, qat’iy bo’lmagan aqidaning dalili o’zini darajasida zonniy bo’ladi. Aqida ilmining “Sam’iyyot bobi[21]”dagi masalalarning sobit bo‘lishida ohod xabarlar ikkilamchi hujjat sifatida keltirilgan hamda zonniy masalalarga hujjat qilingan.

Muxlisa NARZULLAYEVA,

O‘zbekiston musulmonlari idorasi

xotin-qizlar masalalari bo‘yicha

bo‘lim mutaxassisi

[1] Mo’jam al-vasit. Mo’jam al-lug’ot al- arobiyya. – Maktabat al-shuruq ad-davliyya, 2008. – B. 215.

[2] Muhammad Yosir ibn Azizurrohman al-Hanafiy. Tahzibul arvoh an-nafsiyya fi taysiri sharhul aqoidin Nasafiyya. - B. 28.

[3]O'sha manba: - B. 31.

[4] Imom Ali ibn Sulton Muhammad al-Haraviy al-Qori. Sharhu sharhi nuxbatul fikar. – Bayrut: Dor al-Arqam (nashr qilingan sanasi ko’satilmagan). – B. 179.

[5] Sahihul Buxoriy va Sahihi Muslim

[6] Imom Ali ibn Sulton Muhammad al-Haraviy al-Qori. Sharhu sharhi nuxbat al-fikar. – Bayrut: Dor al-Arqam (nashr qilingan sanasi ko’satilmagan). – B. 220.

[7] Kalom ilmi ya’ni aqida ilmi bilan shug’ullanuvchi olimlar

[8] Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Sunniy aqidalar. – Toshkent: Hilol nashr, 2015. – B. 57.

[9] Ahmad Mahmud Abdulvahhob Shinqitiy. Xobar al-vohid va hujjiyyatuhu. – Madina munavvara (nashriyot nomi ko’rsatilmagan), 2002. – B. 160.

[10] Ibni Hazm Andalyusiy. Al-ihkam fi usuli al-ahkam. Bayrut: Dar al-ofoq al-jadida, 2007. – J.I. – B. 97.

[11] Qarang: Imom Ali ibn Sulton Muhammad al Haraviy al Qori. Sharhu sharhi nuxbatul fikar. Bayrut: Dor al-Arqam (nashr qilingan sanasi ko’rsatilmagan), – B. 220.

[12] Doktor Ali Mahmud al-Ummari. Falsafatu ilmi al-kalam -Istanbul: Dor al-Irfon, 2020. – B. 21.

[13] Muhammad Abu Homid G’azzoliy. Kitob al-iqtisod fi al-e’tiqod. (nashr qilingan joyi va nashriyot nomi ko’rsatilmagan) 1-nashr. – B. 95.

[14] Roviydan xabarni qabul qilishda shart qilinadigan adolat va zabt sifatlarining bo’lishi

[15] Xabar beruvchining holati yashirin, ustun qiladigan narsa bo’lmagani uchun unda ixtilof qilingan kabi holatlar sababli xabar beruvchining rostgo’yligi ustun bo’lmagan xabar turi.

[16] Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Qur’oni Karim va o’zbek tilidagi ma’nolar tarjimasi.-Toshkent: Sharq, 2011. – B. 527.

[17] Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Qur’oni Karim va o’zbek tilidagi ma’nolar tarjimasi. – B. 7.

[18] Elektron resurs: https://quran-tafsir.net/katheer/sura2-aya46.html#p2

[19] Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Qur’oni Karim va o’zbek tilidagi ma’nolar tarjimasi. – B. 213.

[20] Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Sunniy aqiydalar. – Toshkent: Hilol nashr, 2015. – B. 58.

[21] G’ayb masalalari haqidagi bob.

Hadisi sharif

MА`LUMOTNI IJTIMOIY TАRMOQLАRDА ULАSHING

Muallif

Oʼzbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati