31 Март, 2026, 11 Шаввол, 1447
31 Март, 2026, 11 Шаввол, 1447
Нуриддин Абулҳасан Али ибн Султонмуҳаммад ҳанафий қироат илмида моҳир, зукко ва замонасининг етук олими бўлган. У киши Ислом оламида Мулла Алийюл Қори номи билан танилган. Алломанинг туғилган йили тўғрисида аниқ маълумот йўқ. Баъзи манбаларда темурийлар ҳукмронлиги даврида милодий XV асрда яшаб ижод қилгани қайд этилган[1].
Ҳанафий мазҳабининг забардаст олими Мулла Али қори Ҳиротда илм таҳсилини бошлаб, Қуръони каримни тўла ёд олади. Шайх Муҳиддин ибн Ҳофиз Зайниддин у кишининг илк устози. Алломанинг талабалик йиллари темурийлар салтанати гуллаб-яшнаган даврга тўғри келган. У замонасининг таниқли олимларидан илм ўрганиб, фақиҳ бўлиб етишади. Сафавийлардан Шоҳ Исмоил ибн Ҳайдар ҳукмронлиги пайтида кўпчилик уламолар каби Мулла Али Қори ҳам чорасизликдан мамлакатни тарк этади. Ҳижрий 952 йили Макка шаҳридан қўним топади. Бу эмин шаҳарда аллома яна илмга шўнғийди.
Шайх Шаҳобиддин Абул Аббос Маккий (ҳижрий 973 йили туғилган), Шайх Алоуддин ибн Ҳисомиддин Абдулмалик шофиъий Мисрий, Муҳаммад Саид ибн Мавлоно Хўжа ҳанафий Мисрий (ҳижрий 981 йили туғилган) ва Шайх Абу Исо Қутбиддин Муҳаммад ибн Алоуддин Аҳмад ҳанафий Маккий каби олимлар унга устозлик қилишган.
Тафсир, ҳадис ва фиқҳ илмларида ном қозонган Сулаймон ибн Сайфиддин Жоний, Шайх Муҳйиддин Абдулқодир ибн Муҳаммад шофиъий Маккий, қози Абдурраҳмон ибн Исо ҳанафий Маккий, Шайх Муҳаммад Абу Абдуллоҳ Муқаллиб (вафоти 1061 ҳижрийда) Саййид Муҳаммад Ҳусайний Балхий каби алломалар у зотнинг шогирдларидир.
Шайх Муҳаммад Зоҳид Кавсарий “Ироқ аҳлининг фақиҳлари ва уларнинг сўзлари” номли рисоласида: “Имом Абу Ҳанифанинг издошларидан Мулла Алийюл Қори ҳофиз, беназир муҳаддис олим эди”, деб ёзади. Шайх Муҳаммад Идрис Кандеҳлавий эса “ат-Таъликус Сабиҳ” асарида уни: "Улуғ муҳаддис, ақли ўткир, фозил, замонасида тенгсиз, асрининг танҳо олими", дея таърифлайди. Замондош ва маслакдошлари у зотни "Хақиқатлар султони, нодир фиқхий масалалар билимдони, фақиҳ, муфассир, қорию мутакаллим, муҳаддис ҳамда балоғат ва фасоҳат, наҳв илмларининг муаллими" деб тан олишган.
Аллома саксондан ортиқ китоб ёзган. Баъзи асарлари неча асрлардан бери ўқув юртларида муҳим дарслик ва кўлланма бўлиб келмокда. Олимнинг «Анварул Қуръон фи асрорул Фурқон (Фурқон сирларида Қуръон нурлари)», «Ан-насиҳу вал-мансуҳу минал ҳадис (Ҳадисларнинг насх ва мансухлари)», «Адиллату мўътақади Аби Ҳанифа фи абавайи Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам (Расулуллоҳнинг соллаллоҳу алайҳи ва саллам ота-оналарига доир ақидада Абу Ҳанифанинг далили)», «ал-Асмарул жанийяту фи асмаил ҳанафия (Ҳанафий олимларнинг исмлари ҳақида йиғилган мевалар)», «ал-Аҳадисуд қудсияту арбаъиния (Қирқ қудсий ҳадис)», «ал-Адаб фи ражаб (Ражаб ойи одоблари)» ва «Манакибу ал-Имоми Аъзам ва асҳобиҳи (Имоми Аъзам ва асҳобларининг маноқиблари)» каби китоблари машҳурдир.
Аллома мазҳабимиз фиқҳий масалаларига доир кўплаб рисолалар ҳам ёзган. «Рисала-ту фи ҳимаяти мазҳабил Имоми Аби Ҳанифа (Имом Абу Ҳанифа мазҳабини ҳимоя қилиш туғрисида рисола)», «Рисалату фир радди ала мин замми мазҳабил Имоми Аби ҳанифа (Имом Абу Ҳанифа мазҳабини ёмонловчиларга раддия рисоласи)» шулар жумласидан.
Аллома ўндан ортиқ китобларга шарҳ ёзган. «Шарҳи Саҳиҳи Муслим (Имом Муслим "Саҳиҳ"ининг шарҳи)», «Шарҳу Айнил илми ва зайнил ҳилми («Ҳилмнинг зийнати ва илмнинг булоғи» китобига шарҳ)», «Шарҳу ал-Фиқҳил акбар ("Фиқҳул акбар"нинг шарҳи)», «Шарҳу «Муснад ал-Имоми Аби Ҳанифа (Имом Абу Ҳанифанинг "Муснад"ига шарҳ)», «Шарҳу ал-Ҳидоя лил Марғиноний (Марғинонийнинг "Ҳидоя"сига шарҳ)», «Шарҳу ал-Виқоя фи масаилил Хидоя ("Ҳидоя" масалаларидаги "Викоя"га шарҳ)» ва «Мирқотил мафотиҳ шарҳи Мишкатил Масобиҳ («Миш-катул Масобиҳ»ни шарҳлашда очилган нозик ўринлар)» каби шарҳлари бутун Ислом оламида эътиборлидир.
Мазҳабимизнинг буюк алломаси Мулла Али Қори Имом Абу Ҳанифа, Суфён Саврий ва Фузайл ибн Иёз каби алломаларнинг йўлидан бориб, ҳаётда дуч келган масалаларга асосли жавоблар берган. Олим илм ва ибодатда собитқадам ва мўътадил бўлган.
Манбаларда у зотнинг моҳир ҳаттот бўлганлиги ҳам айтилади. Аллома мискин ва муҳтожларга кўп ёрдам берган, ҳалол ризқ истаб, таржима ишлари билан шуғулланган[2]. Аллома асарларини таржима қилган кишилар айтишича, у зот ҳар йили бир марта чиройли хат билан Мусҳафни тўлиғича кўчириб, тушган пулни рўзғорга ишлатар экан. Шайх Абдулҳалим Нўъмоний «ал-Имоми Алиюл Қори ва асариҳи фи илмил ҳадис» асарида: "Аллома Қуръони каримни ҳар олти ойда (бир йилда икки бор) тўла кўчирар, бирининг пулини Ҳарамдаги фақир-мискинларга садақа қилар, иккинчисиникини эҳтиёжларига сарфлар эди", деб ёзади.
Ҳазрат Мулла Али Қори ҳанафий ҳижрий 1014 йили шаввол ойининг 14 куни Макка шаҳрида вафот этади. Баъзи ривоятларда алломанинг Макка ҳудудидаги «Муаллат» деган жойга дафн килингани айтилади.
Абдувоҳид ЎРОЗОВ,
Имом Бухорий халқаро илмий-тадқиқот маркази илмий ходими
[1] “Хуласатул асар”. 3-ж., 185-б.; “Саматун нужум”. 4-ж.,393-б.
[2] “Мирқотул Мафотиҳ”. Байрут, 1971. 1-ж., 27-б.
Аллоҳ таолога беҳисоб ҳамду санолар бўлсинким, юртимизда кейинги йилларда маънавий ҳаётимиз юксак поғоналарга кўтарилиб, муқаддас динимиз қадриятларига эътибор тобора ортиб бормоқда. Ана шундай улуғ ва тарихий воқеалардан бири – Ислом цивилизацияси маркази бунёд этилиб, фойдаланишга топширилиши халқимиз учун чинакам улкан маънавий байрам, десак айни ҳақиқатни айтган бўламиз.
Бу муҳташам маскан юртимизнинг бой тарихи, бебаҳо маънавий мероси, асрлар давомида шаклланган илм-маърифат анъаналарининг ёрқин тимсоли сифатида барпо этилди. Зеро, муқаддас динимиз инсонни доимо илмга, маърифатга, эзгулик ва комилликка чорлаб келади. Қуръони каримнинг илк нозил бўлган оятидаёқ “Иқро!”, яъни “Ўқи!” деб амр қилингани ҳам бу йўлнинг нақадар улуғ ва шарафли эканини кўрсатади. Марказнинг Улуғбек дарвозаси пештоқига ушбу муборак оят муҳрлаб қўйилгани замирида ҳам мана шундай чуқур маъно-мазмун мужассам.
Президентимиз таъкидлаганидек, биз юртимизда ривожланган давлат, эркин жамият пойдеворини бунёд этиш учун, энг аввало, илм ва илм, таълим ва яна бир бор таълим деган олий мақсадни ҳаётимизга жорий этмоқдамиз. Шу маънода, Ислом цивилизацияси маркази нафақат аждодларимиз қолдирган бебаҳо меросни ўрганиш ва тарғиб этишга хизмат қиладиган илмий-маърифий даргоҳ, айни вақтда ўтмиш ва бугунни, анъана ва тараққиётни, маънавият ва замонавийликни ўзаро уйғунлаштирган нодир маскан бўлишига иймонимиз комил.
Юртимиз замини азал-азалдан илм-маърифат, заковат ва юксак маданият бешиги ўлароқ дунё тамаддунида алоҳида ўрин тутади. Мовароуннаҳр диёрида етишиб чиққан буюк алломалар, муҳаддислар, муфассир ва мутафаккирлар инсоният тамаддунига беқиёс ҳисса қўшганлар. Уларнинг илмий мероси асрлар давомида нафақат ислом олами, балки жаҳон илм-фани тараққиётига улкан таъсир кўрсатган. Айниқса, ҳадис илмининг султони бўлган Имом Бухорий, буюк муҳаддис Имом Термизий, ақида илмининг забардаст намояндаси Имом Мотуридий, шунингдек, астрономия, тиббиёт, математика ва бошқа фан соҳаларида юксак натижаларга эришган Абу Райҳон Беруний, Ибн Сино, Мирзо Улуғбек каби улуғ зотларимиз номи жаҳон илм осмонида ёрқин юлдузлар каби порлаб турибди.
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг “Илм излаш ҳар бир мусулмон учун фарздир”, деган муборак ҳадислари ҳам бу йўлнинг нақадар муҳим эканини яна бир бор тасдиқлайди. Шу боис, юртимизда илмга ҳурмат, улуғ зотларга эҳтиром ва улар қолдирган улкан меросни асраб-авайлаш азалий қадриятларимиздан. Ислом цивилизацияси маркази барпо этилгани эса аждодларимиз қолдирган ана шу бебаҳо илмий ва маънавий дурдоналарни янада чуқур ўрганиш, кенг тарғиб этиш, жамоатчиликка ва келажак авлодларга безавол етказиш йўлида муҳим қадам бўлди.
Муҳташам масканга қадам қўйган ҳар бир инсон, аввало, аждодларимиз қолдирган бебаҳо мерос, уларнинг беқиёс илмий ва маърифий фаолияти, бу ерда жамланган манбалар, қўлёзмалар ва илмий экспозициялар билан танишар экан, қалбида ўзига хос ифтихор ва масъулият туйғуси уйғониши табиий. Президентимизнинг “Ушбу марказ маънавий-маърифий йўналишдаги фаолиятимиз учун фундаментал база бўлади. Ўзбекистон халқаро исломшунослик академияси талабалари юқори курсларни шу ерда ўқийди, ўқитувчи-домлалар эса ўз билим ва малакасини оширади. Марказ ёшларимиз орасидан янги хоразмийлар, беруний ва улуғбеклар, фарғоний ва ибн синолар, бухорий ва термизийлар етишиб чиқиши учун мустаҳкам маънавий майдон бўлиши керак”, дея ишонч билдириши бежиз эмас, албатта. Демак, марказ ўз моҳияти ва мазмуни билан ўтмиш ва бугунни ўзаро боғлаб турган маънавий кўприк вазифасини бажармоғига шубҳа йўқ. Айниқса, марказда Биринчи ва Иккинчи Ренессанс даврларига оид бой тарихий ва илмий манбалар жамлангани юртимиз заминида кечган буюк Уйғониш даврларининг мазмун-моҳиятини чуқур англаш имконини беради. Бу, ўз навбатида, бугунги кунда илгари сурилаётган Учинчи Ренессанс ғояси нақадар мустаҳкам илдизларга эга эканининг яққол намоёнидир.
Муқаддас Қуръон зали эса ушбу муҳташам масканнинг ҳақиқий қалби сифатида алоҳида маънавий-руҳий аҳамият касб этади. Чунки бу ерга бутун инсоният учун ҳидоят манбаи бўлган илоҳий калом — Қуръони каримнинг энг қадимий ва нодир нусхаларидан бири бўлган мўътабар Усмон Мусҳафи жойлаштирилган. Ушбу муқаддас китоб асрлар давомида турли замон ва маконлар оша неча-неча тарихий синовларга гувоҳ бўлган бебаҳо меросдир. Айрим манбаларда қайд этилишича, XIV аср охирларида Амир Темур томонидан Самарқандга олиб келинган ушбу Мусҳаф бир неча аср давомида асраб-авайланган.
Кейинги йилларда Усмон Мусҳафи Ўзбекистон мусулмонлари идораси тасарруфидаги Мўйи муборак мадрасасида сақланиб келди. Аллоҳнинг инояти ва юртимиз раҳбарининг ташаббуси билан 2025 йил 13 ноябрь куни бу ноёб ва муқаддас китоб Ислом цивилизацияси марказининг муқаддас Қуръон залига олиб келиниб, ўзининг юксак мақомига муносиб шарофатли ўринга қўйилди. Бу эса, шубҳасиз, юртимизда муқаддас динимизга, унинг илоҳий манбасига бўлган юксак эҳтиром ва садоқатнинг ёрқин ифодасидир.
Эътиборли жиҳати шундаки, мазкур Мусҳаф марказда Ўзбекистон мусулмонлари идораси билан бир маконда жойлаштирилди. Бу қарорда ҳам чуқур маъно мужассам: илоҳий калом билан диний идора фаолиятининг бир-бирига уйғун ҳолда бўлиши ислом анъаналарига тўла мутаносибдир.
Шунингдек, Президентимиз топшириғига биноан, ушбу зал деворларида Қуръони карим оятлари туширилган саккизта ипак гиламнинг тўрт равоқда жойлаштирилгани ҳам залнинг маънавий муҳитини янада бойитган. Бу гиламлар гўёки илоҳий каломнинг гўзал ифодаси сифатида қалбларга нур улашади, инсонни тафаккурга, ибрат олишга чорлайди. Зеро, Қуръони каримда: “Албатта, бу Қуръон энг тўғри йўлга ҳидоят қилур ва яхши амалларни қилувчи мўминларга, албатта, ўшаларга, улуғ ажр борлиги хушхабарини берур”, деб марҳамат қилинган. Дарҳақиқат, бу муқаддас китоб инсоният учун ҳидоят, қалблар учун шифо, ҳаёт учун дастурдир. Бундай муқаддас масканда бўлиш инсонни ўз-ўзидан тафаккурга чорлайди, қалбида шукр, ихлос ва эзгуликка интилиш туйғуларини уйғотади.
Яна бир масала хусусида ҳам тўхталиб ўтишимиз жоиз. Юртимизда амалга оширилаётган ана шундай улуғ ишлар, барпо этилаётган маънавият масканлари, қайта тикланаётган муқаддас қадамжолар ва бунёдкорлик ишларининг барчаси халқимизнинг қалбида шукр, ифтихор ва умид туйғуларини янада мустаҳкамлаётганининг шоҳиди бўлиб турибмиз. Яратган Роббимизга ҳамдлар бўлсинким, ана шундай хайрли ишлар юртимизда кенг қулоч ёймоқда. Минглаб, миллионлаб юртдошларимиз бугун қўл очиб, Ватанимиз тинчлиги, халқимиз фаровонлиги, эзгу ишлар бардавом бўлиши учун дуо қилмоқдалар. Бу дуолар, иншааллоҳ, ижобат бўлиб, диёримизда янада кўпроқ барака ва файз-зарафшонлик қарор топади.
Шу ўринда барча уламо ва мўмин-мусулмонлар номидан юртимизда маънавий-маърифий соҳадаги улкан ислоҳотлар, муқаддас қадамжоларни обод этиш, ислом қадриятларини асраб-авайлаш йўлида кўрсатилаётган юксак эътибор ва ғамхўрлик учун давлатимиз раҳбарига самимий миннатдорлик изҳор этамиз. Бу каби эзгу ишлар, шубҳасиз, халқимиз қалбида чуқур эҳтиром ва розилик туйғуларини уйғотмоқда.
Аллоҳ таолодан мана шундай муборак Ҳайит айёмларида дуо қилиб сўраймиз, юртимиз тинч ва осойишта бўлсин, халқимиз фаровон ва бахтли яшасин, амалга оширилаётган барча хайрли ишларга Ўзи барака ато этсин. Юртимизга кўз тегмасин, эл-юртимиз осмони мусаффо, барчамизнинг эзгу ниятларимиз ижобат бўлсин. Аллоҳ таоло доимо диёримизни тинчлик ва хотиржамлик неъмати ила сийласин.
Шайх Нуриддин ХОЛИҚНАЗАР,
Ўзбекистон мусулмонлари
идораси раиси, муфтий
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 