27 Январ, 2026, 8 Шаъбон, 1447
27 Январ, 2026, 8 Шаъбон, 1447
Андижон вилояти бош имом-хатиби Мирмақсуд АЛИМОВ билан суҳбат
– Ассалому алайкум, домла. Аввало, яқинда янада масъулиятли лавозим – вилоят бош имом-хатиблигига тайинланганингиз билан муборакбод этамиз. Маъқул кўрсангиз, энг хавфли иллат бўлиб келган фитна мавзусида суҳбатлашсак...
– Ва алайкум ассалом ва раҳматуллоҳ. Ташаккур. Аллоҳ таоло ҳаммамизнинг юзимизни икки дунёда ёруғ қилсин. Дарҳақиқат, бу иллатдан саодат асрида ҳам Расули муҳтарам Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам огоҳликка чақирганлар. Ҳанафий мазҳабининг кўзга кўринган йирик олимларидан Имом Зайнуддин Биргавий раҳимаҳуллоҳ “Тариқат ул-Муҳаммадия” асарида исломий одоб-ахлоқ, хусусан, қалб хасталиклари борасида сўз юритар экан, қирқ саккизинчи ўринда “Фитна” ҳақида алоҳида тўхталган.
Имом Муҳаммад Ходимий асарни шарҳлар экан, қуйидагиларни айтади: “Маънавий иллатлардан яна бири фитначиликдир. Фитна деб одамларни изтироб, ихтилоф, машаққат ва балога гирифтор қилишга айтилади. Масалан, халқни давлатга қарши чиқишга тарғиб қилиш, ваъз айтишда тингловчиларнинг савиясини ҳисобга олмасдан тушунмовчилик келтириб чиқарувчи мураккаб тилда гапириш каби ҳолатлар умуммаънода фитнага мисол бўлади. Шунингдек, китоб мутолаа қилишда эҳтиётсизлик қилиб, тушуниб-тушунмасдан оммага нотўғри тушунча бериб қўйиш ҳам фитна дейилади”.
– Ҳар мақомнинг ўз мақоли, ҳар майдоннинг ўз рижоли бор, дейилади. Уламолар: “Кимки ўз даври урф-одатларини билмаса, бас, у жоҳилдир!” дейишади.
– Ҳа, амри маъруф, наҳйи мункар қилиш ҳам юқоридаги қабилдадир. Бу икки амал, гарчи қирқ фарздан бўлса-да, ўз ўрнини топиб қилинса, мақсадга мувофиқ бўлади. Тўғри келган жойда амри маъруф, наҳйи мункар қилиб кетавермаслик керак. Одамларнинг ҳолини, савиясини ҳисобга олиш шарт. Акс ҳолда мункар ишлар кўпайиб кетишига сабабчи бўлиб, тингловчини яна кўпроқ таассубга берилишига замин яратиб беради. Бундан ташқари ўз бошига ҳам балолар орттириб олиши ҳам мумкин.
Абу Дардо розийаллоҳу анҳу айтади: “Кимки биродарига омма олдида ошкора насиҳат қилса, бас, уни айблабди. Агар ёлғиз ўзига гапирса, бас, уни тузатибди”. (“Ал-бариқат ул-маҳмудия фи шарҳи тариқат ил-Муҳаммадия”, 3-жуз, 152-бет.)
Тинч, осуда ҳаёт кечириб турган одамлар орасидан ҳаловат ва тинчлик кўтарилишига сабаб бўладиган ҳар қандай фитна ҳаракатлари аслида одамларнинг қонини тўкишдан ҳам оғир, ёмон оқибатларга олиб келадиган гуноҳдир. Аллоҳ таоло Бақара сурасида таъкидлаган: «Фитна қотилликдан ҳам ёмондир» (191-оят).
– Хўш, бугунги техник тараққий этган, ёлғиз кишига ҳам қўлидаги телефон орқали бир зумда ёлғон хабар етиб келиши мумкин бўлган замонда фитнадан қандай сақланиш мумкин?
– Абу Ҳурайра розийаллоҳу анҳудан ривоят қилинади. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам бундай марҳамат қилганлар: “Яқин орада фитналар бўлади. Ўша чоғда ўтириб олган одам тик тургандан яхшироқдир. Ўрнида жим тик турган эса, юраётган одамдан яхшироқдир. Яёв юрган эса, тез-тез юраётган одамдан яхшироқдир. Ким ўша фитналарга эътибор берса, уни фитна ўзига тортиб олади. Кимки қутулишга жой топса, ўша жойда фитнадан ҳимоялансин” (Имом Бухорий ва Имом Муслим ривояти).
Бу ҳадисга диққат қилар эканмиз, Расул алайҳиссалом киноя билан ҳам фитнага аралашиб қолишдан қаттиқ қайтармоқда. Тик турган одам билан ўтирган одам деганда, фитнага қизиқиб турган одам билан унга эътибор қилмаган одам назарда тутилмоқда. Демак, фитначилар ҳақида қизиқишдан кўра, уларга асло эътибор қилмаслик яхши экан. Ўрнида жим тик турган одам билан юраётган одамдан мурод эса, фитнага қизиқиб турган ва фитнага қўшилиш учун ҳаракатга тушганлардир. Демак, фитнага қўшилиш учун ҳаракатга тушгандан, унга қўшилмай, шунчаки қизиққан дурустроқ саналмоқда. Яёв юрган одам билан тез-тез юраётган одамдан мурод эса, фитна сари тез ҳаракат қилаётганлардан кўра, суст ҳаракат қилаётганлар Аллоҳнинг наздида сал тузукроқ одам, демакдир. Бу иллат қора тунда қора тошнинг устидаги қора ўргимчак мисоли жамиятга кириб келар экан, унга аралашган одам дарҳол чиқиб кетиши қийин. Чунки фитна одатда жозибали бўлади, унга қизиққанларни дарров жалб қилади. Мўмин киши ҳар қандай оғир бўлмасин, фитнадан қочиши керак.
– Албатта. Турли балою офатлар қаторида фитна иллатидан ҳам паноҳ беришини сўраб қилинадиган дуолар бордир...
– Қуръони каримда бундай марҳамат қилинади: «Парвардигорингиз: “Менга дуо қилингиз, Мен сизлар учун (дуоларингизни) ижобат қилай!” – деди...» (Ғофир сураси, 60-оят). Мана шу оятнинг ўзи Раббимизга алоҳида бир дуо билан эмас, ўз тилимизда, истаган нарсамиздан паноҳ тилаб дуо қилишимиз учун асосдир. Қолаверса, Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи ва саллам фитнадан сақлашини сўраб, Аллоҳга дуо қилгани ҳақида саҳиҳ ривоятлар бор. Масалан, мана бундай деб дуо қилганлар: “Махлуқлари ёмонлигидан, осмондан тушиб яна кўтарилганлар ёмонлигидан, ер юзида кўпайиб тарқалган ва ер юзидан чиққан (барча) нарсанинг ёмонлигидан, тун ва кундуз ёмонлигидан, (эшигимизни) яхшилик билан қоққан ҳар кимнинг ташқарида қолган ёмонлигидан Аллоҳдан паноҳ тилайман, ё Раҳмон, Ўзинг асра!” (Имом Аҳмад, (3/419), саҳиҳ иснод билан; Ибн Сунний, 637-ҳ. Абдулқодир Арнавут саҳиҳ эканини айтган. Қаранг: Таҳовий, 133-ҳ.; “Мажмауз завоид”, 10/127).
Суннатга кўра, биз ҳам фитнадан сақлашини сўраб, Раббимизга ёлворамиз. Аллоҳ таоло ҳар биримизни фитна балосидан асрасин.
А.ХУДОЙБЕРДИЕВ
суҳбатлашди
Бу ҳадиси шарифда одобнинг улуғ асосларидан бири баён этилган.
Баъзи олимлар бу ҳадисни илмнинг учдан бири дейишган, бошқалари эса илмнинг тўртдан бири ёки Исломнинг тўртдан бири деганлар.
Абдуллоҳ ибн Абу Зайд айтади: «Барча яхши одоблар тўртта ҳадисдан ўрганилади, улардан бири Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг шу ҳадисларидир: “Кишининг ўзига фойдаси йўқ ишни қилмаслиги унинг Исломи гўзаллигидандир”».
Имом Абу Довуд айтади: «Мен Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан ривоят қилинган беш юз мингта ҳадисни ёзиб олдим, уларнинг тўрт минги собит (ишончли) бўлиб, улар бу тўртта ҳадисда ифодаланган:
“Амаллар ниятларга боғлиқ”;
“Кишининг фойдаси йўқ шни қилмаслиги унинг Исломи гўзаллигидандир”;
“Ҳалол аниқ ва ойдиндир, ҳаром ҳам аниқ ва ойдиндир”;
“Киши ўзи учун яхши кўрган нарсани биродари учун ҳам яхши кўрмагунча мўмин бўлмайди” (Баъзи ривоятларда унинг ўрнига “Дунёга кўнгил берма, Аллоҳ сени севади” ҳадиси келган)».
Биз ўрганаётганимиз ҳадис мусулмонни ўзига аҳамиятли бўлмаган нарсалар ҳақида гапиришдан, фойдасиз ишларни қилишдан қайтаради.
“Фойдасиз ишларни қилмаслиги”, дегани кишига тааллуқли бўлмаган гап, иш ва ҳамма нарсалардир, яъни унинг дини ва дунёсида фойдаси бўлмаган, Аллоҳ таолонинг розилигини топишда тўсиқ бўладиган нарсалардир.
Ибн Ражаб раҳматуллоҳи алайҳ айтган: “Фойдасиз ишни қилмасликдан мурод тилни беҳуда гаплардан сақлашдир”.
Мусулмоннинг ўзига фойдаси бўлмаган ишни қилиши Исломининг гўзаллигини камайтиради ва салбий натижаларга сабаб бўлади.
Қалбинг қаттиқлашишига, танасининг заифлашишига ва ризқнинг танг бўлишига олиб келади.
Луқмони Ҳакимдан: “Қайси амалингизни ишончлироқ деб биласиз?” деб сўраганларида, у: “Менга фойдаси бўлмаган ишни қилмадим”, деб жавоб берганлар.
Молик ибн Динор айтганлар: “Агар қалбингда қаттиқлик, танангда заифлик ва ризқингда тангликни кўрсанг, билгинки, сен ўзингга фойдаси бўлмаган гапларни гапиргансан”.
Киши ёқтирмайдиган нарсаларни эшитишига сабаб бўлиши мумкин.
Бир киши Абдуллоҳ ибн Умар розияллоҳу анҳунинг ёнига кирганида, у оёқ кийимини ямаётган эдилар. У киши: “Эй Абу Абдурраҳмон, шу оёқ кийимни ташлаб, янгисини олсангиз-чи!” деди. Ибн Умар унга: “Оёқ кийимим билан нима ишинг бор? Ўз ишингга қара”, дедилар.
Фойдасиз нарсалар вақтни зое қилади.
Бугунги кунда кўп одамлар ижтимоий тармоқларда тарқалган ўзларига тегишли бўлмаган, ҳатто уларнинг қизиқиш доирасига кирмайдиган хабарларни кузатиш билан машғулдирлар. Агар улар Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг бу ҳадисларига амал қилганларида, вақтларини динлари ёки дунёларида фойда келтирадиган нарсаларга сарфлаган бўлар эдилар.
Кўп савобдан қуруқ қолишга сабаб бўлиши мумкин.
Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи ва саллам дедилар: “Агар бирингиз Исломини гўзал қилса, оламдан ўтгач, унинг қилган ҳар бир яхши ишига ўн баробаридан етти юз баробаргача ёзилади. Ҳар бир гуноҳ фақат ўзича ёзилади” (Муттафақун алайҳ). Мусулмон ўзига тегишли бўлмаган гапни гапирса, жавобгар бўлади.
Имом Абу Яъло ва Имом Байҳақий Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилади. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам замонларида бир киши шаҳид бўлди. Бир йиғловчи аёл йиғлаб, унга: “Вой, шаҳидим!” деди. Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва саллам айтдилар: “Унинг шаҳид эканини қаердан биласан? Эҳтимол, у ўзига фойдасиз нарсани гапирган ёки молини камайтирмайдиган нарсада бахиллик қилган бўлиши мумкин”.
Одамлар орасидаги тотувликни бузувчи ва меҳрни йўқотувчи сабаблардан биридир.
Ўзгаларнинг шахсий ишларига аралашиш ва алоқаси бўлмаган ишларга бош суқиш ана шуларга сабаб бўлади. Агар у Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг тавсияларига амал қилганида, ундай қилмаган бўлар эди.
Аллоҳ бир бандага ғазаб қилса, уни ўзига фойдаси бўлмаган нарсалар билан машғул қилиб қўяди.
Абу Дужона розияллоҳу анҳунинг таржимаи ҳолида айтилишича, у киши касал бўлганида дўстларидан бири унинг ёнига кирди. Юзи ялтираётган эди. “Нега юзингиз ялтираяпти?” деб сўраганида, у киши: “Мен учун энг ишончли амалим икки нарса: ўзимга фойдаси бўлмаган нарсани гапирмас эдим ва қалбимда мусулмонларга нисбатан ғараз йўқ эди”, деди (“Сиярул аълом ан-нубало”).
Имом Молик айтганлар: “Киши ўзига фойдаси бўлмаган нарсани қилмай, ўзига фойдали нарса билан машғул бўлмагунча нажот топмайди”.
Мусулмон ўзига фойдаси бўлмаган нарсалардан йироқ бўлиб, Исломини гўзаллаштириши керак. Ким беҳуда ишлар билан машғул бўлса, демак, унинг тоат-ибодатларида қусур бор.
Ҳакимлар: “Ўзингни тоат билан машғул қилмасанг, у сени маъсият билан машғул қилади”, деганлар.
Тошкент ислом институти проректори
Ҳошимхон АМАНОВ
тайёрлади.
(Ж. Шодиев уюштирди).
“Ҳидоят” журналининг 2025 йил 12-сонидан
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 