5-ҚИСМ

Раддия: Ҳижрат ва жиҳод масаласи шароит, имконият ва шариат ҳукмларига боғлиқ.

Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам Макка фатҳидан кейин: “Фатҳдан кейин ҳижрат йўқ” (Имом Бухорий ривояти), деганлар.

Жиҳод эса ҳар бир шахснинг ўзбошимчалик билан амалга оширадиган иши эмас. Аҳли сунна уламоларига кўра, жиҳод давлат раҳбарлиги ва умумий маслахат асосида бўлади.

Аллоҳ таоло Қуръони каримда бундай марҳамат қилади:

﴿وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ﴾

“Ўзингизни ҳалокатга ташламанг” (Бақара сураси, 195-оят).

Саҳобалар ҳаётини бугунги ноқонуний қуролли гуруҳлар билан қиёслаш – нотўғри қиёс бўлиб, ёшларни зўравонликка ундайди.

Аллома Абу Абдуллоҳ Муҳаммад ибн Исҳоқ ал-Фокиҳий “Макка хабарлари” асарида ёзишича, Ибн Аббос розияллоҳу анҳу ухлаётганида ёстиғи тагидаги ҳамёнини ўғрилашади. Ўғри ушланиб, Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам олдига олиб борилганида, у ўз қилмишини шу маблағ эвазига ҳижрат қилмоқчи экани билан оқламоқчи бўлади. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам эса унинг ишини қоралаб, Маккага қайтиб, ўз шаҳрида муқим яшашга буюриб: “Ҳижрат тўхтатилди!” дея таъкидлайдилар.

Абдуллоҳ ибн Умар розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳузурларига бир киши келиб: “Ё Аллоҳнинг Расули, мен ота-онамни йиғлаган ҳолида ташлаб, ҳижрат қилиш учун сизнинг ҳузурингизга келдим”, дейди. У зот эса: “Ота-онангни олдига қайтиб, уларни қандай йиғлатган бўлсанг, шундай кулдиргин”, деб жавоб беради (Имом Абу Довуд ривояти).

Ҳижрат – динига, молига ва жонига жиддий хавф бўлган вақтда ўз яшаб турган жойидан бошқа бир манзилга кўчишдир. Ҳижратнинг ҳукми эса, ҳар замонда, ҳар маконда, ҳаммага бир хил мақомда бўлмайди. Чунки, ҳижратнинг ҳукми ўзгариб туради. Ҳижратнинг омматан ёки хоссатан фарз бўлишини эса, юртда фатво чиқаришга масъул бўлган муфтий белгилайди.

Исломнинг аввалида ҳижрат мандуб, яъни тарғиб қилинган амал эди. Кейин Маккадан Мадинага ҳижрат қилиш фарз бўлди. Макка фатҳ қилинганда эса ҳижратнинг вожиблик ҳукми бекор бўлди. Иш яна мандубликка қайтди.

Демак, фарз ҳижрат тугатилиб, мандуб ҳижрат қолган. Ўз мазмунига кўра ҳижратнинг Қиёмат кунигача давом этишини ифода этувчи ҳадисларда ана шу мандублик назарда тутилган. Бу Имом Абу Ҳанифа раҳимаҳуллоҳ ва Шофеъийлардан Хаттобийнинг қарашларидир. Бизнинг ҳанафий уламолари мана шу фикрни таъкидлайдилар (Ал-Хаттобий “Маъолимус-сунан, Имом Сарахсий “Мабсут”, Косоний “Бадоиъус-саноеъ”, Ибн Обидин “Раддул муҳтор”, Алий Қори “Мирқотул мафотиҳ”).

Бу ерда шуни эслатиб ўтамизки, ҳижрат деганда доим “Куфр диёри”дан “Ислом диёри”га кўчиш тушунилади. Демак, мазкур имомларимиз “Куфр диёри”дан “Ислом диёрлари”га кўчишни мандуб ҳукмида қолди, вожиб ҳукмида эмас, деганлар. Албатта, уларнинг мандуб деган гаплари «Ислом диёри»дан чиқиб кетаётганларга тегишли эмас.

Агар киши ўзбошимчалик билан яшаб турган жойидаги айрим камчиликлар сабабли юртини тарк қиладиган бўлса, бу йўлда дуч келган қийинчиликлари учун савоб олмайди. Балки, жонини, саломатлигини ҳамда оила аъзоларини ҳаётини хавф ва машаққатга қўйгани учун маъломат қилинади.

Аслида, бугунги кунда мусулмон инсон учун энг хавфсиз жой бу ўзининг ватанидир. Ўз ватанидан кўра жон, мол ва эътиқод муҳофазаси мукаммалроқ бошқа жойлар борлиги аниқ эмас.

Ўткирбек Собиров

Ўзбекистон мусулмонлари идораси бўлим бошлиғи,

Тошкент ислом институти ўқитувчиси