Доктор Мустафо Маҳмуднинг «Шубҳадан имон сари саёҳатим» китобидаги «Масиҳ Дажжол» (المسيح الدجال) боби анъаний диний қарашлардан фарқли ўлароқ, ушбу тушунчага рамзий ва фалсафий маъно юклайди. Муаллиф Дажжолни шунчаки бир шахс эмас, балки маълум бир дунёқараш ва давр руҳи сифатида таҳлил қилади.

Масиҳ Дажжол
Биз Дажжол ҳақида гапирганда, кўз олдимизга афсонавий бир маҳлуқ келади. Бироқ, агар биз унинг сифатларига теранроқ назар солсак, Дажжол бу - "Материал дунёнинг илоҳийлаштирилиши" эканини англаймиз.
Дажжолнинг бир кўзи кўр, деб тасвирланади. Бу жуда рамзий маънога эга: у борлиққа фақат бир кўз билан — моддият кўзи билан қарайди. У фақат кўринадиган, ушланадиган ва ўлчанадиган нарсаларга ишонади. Унинг руҳий дунёни кўрадиган "иккинчи кўзи" кўрдир.

Дажжол бу - моддият фитнаси
Дажжол замонида у одамларга жаннат ва дўзахни таклиф қилади, дейилади. Унинг "жаннати" — бу чексиз истеъмол, моддий роҳатлар ва шаҳватлардир. Унинг "дўзахи" эса — моддий маҳрумият ва қашшоқликдир. Бугунги куннинг реклама ва истеъмол маданияти худди шу ишни қилаётган йўқми? Инсонни фақат моддий етишмовчилик билан қўрқитиб, уни маънавиятдан узиб қўйиш — Дажжолнинг асосий қуролидир.

Фан ва сеҳр
Дажжол ўликларни тирилтиради, ердан хазиналарни чиқаради ва булутларга буйруқ беради, деб айтилган. Агар бугунги илмий тараққиётга назар солсак, фан худди шу "мўъжизаларни" кўрсатмоқда. Лекин бу фан агар имонсиз ва ахлоқсиз бўлса, у Дажжолга хизмат қиладиган сеҳрга айланади. У инсонни Ер юзининг "худоси" деб эълон қилади ва уни Охиратдан чалғитади.

Дажжолнинг пешонасидаги ёзув
Ривоятларда унинг пешонасига "Кофир" деб ёзилган бўлиши ва уни фақат мўминлар ўқий олиши айтилади. Бу дегани, Дажжол ўзини жуда жозибали, маданиятли ва илғор қилиб кўрсатади. Уни тил билан эмас, балки қалб билан таниш керак. Кимнинг қалбида имон нури бўлса, у материал дунёнинг бу алдамчи ялтироқлиги ортидаги маънавий ҳалокатни кўра олади.

Дажжолга қарши нажот
Дажжол фитнасидан нажот топиш — бу борлиққа икки кўз билан қарашдир. Ҳам илм (моддият), ҳам имон (руҳият) кўзи билан. Фақат моддиятга берилиш инсонни "бир кўзли" Дажжолга айлантиради. Ҳақиқий мўмин эса дунёни ислоҳ қилади, лекин унга қалбини бермайди.

Хулоса
Мустафо Маҳмуд учун Дажжол — бу руҳиятдан мосуво бўлган, фақат ерга, қоринга ва нафсга боғланган "Материал Цивилизация"нинг тимсолидир. Унга қарши кураш — қурол билан эмас, балки қалбни имон ва маърифат билан тўлдириш орқали бўлади.

Ҳомиджон қори ИШМАТБЕКОВ