Bismillahir Rohmanir Rohiym.
Alloh taologa bitmas-tuganmas hamdu sanolar bo‘lsin.
Payg‘ambarimizga mukammal va batamom salavotu durudlar bo‘lsin.
Buyuk daho Nizomiddin Alisher Navoiy rahmatullohi alayhni bizga tanishtirgan va sevdirgan padari buzrukvorimiz Yahyoxon qori domla ulug‘ shoirni hofizi Qur’on bo‘lgan, deb ta’riflar edilar. Bizlarni Qur’on yodlashga qiziqtirib, «Hazrati Navoiy 7–8 yoshida Qur’onni yodlab bo‘lgan ekanlar, sizlar kech qolyapsizlar», deb qo‘yardilar. Katta ehtimol bilan, u kishi bu ma’lumotni o‘sha davrdagi ustozlardan, xususan, Navoiy, Fuzuliyga fikri kamand bo‘lgan, Anisiy, Ulfat va Habibiy domlalarning adabiyot fanidagi ustozi, bobomiz Abdulmajid qozi domla huzurlarida eshitganlar. Biroq manbalarda Navoiyning Qur’oni Karimni to‘liq yod olgani haqida birorta aniq ma’lumot uchramaydi. Ammo hazrat Navoiyning hayoti va ijodini o‘rgangan odam u kishini Qur’on hofizi va olimi bo‘lgan degan xulosaga kelishi tabiiy. Ko‘plab navoiyshunos olimlarning Alisher Navoiyni Qur’on hofizi deya ta’rif etmasa-da, uning Qur’on ilmida bilimdon bo‘lganini ta’kidlashi ham shundan. Jumladan, professor Ismatulla Abdullayev bu haqda shunday yozadi: «Alisher Navoiy 28 yoshida Qur’on, hadis va boshqa diniy bilimlarni puxta o‘rganib, arab, fors tillari va adabiyotini, Islom davlatlari tarixini mukammal egallagan».
Ochig‘ini aytganda, Navoiyning Qur’on ma’nolaridan xoli yirikroq asarini topish mushkul. U kishining butun ijodi Qur’on va Sunnat hamda islomiy tasavvuf irmoqlaridan sizib chiqqanini har qanday ziyrak odam yaxshi biladi. Biroq buning o‘zi Navoiyni Qur’on hofizi bo‘lgan deyishga yetarli asos bo‘la olmaydi.
Alisher Navoiy o‘zining «Majolisun-nafois» asarida quyidagicha hikoya qiladi: «Mavlono Sharafiddin Aliy Yazdiydur – Mavlononing sohibkamollig‘i olam ahli qoshida musallamdur (e’tirof etilgandir). Shohrux sulton buzug‘lig‘ida faqirning volidi (otasi) jamoati kasir (ko‘pchilik) bila ro‘zg‘or havodisi (hodisalari) fitnasidin Xurosondin qochib, Iroqqa borurda Taftg‘akim Mavlononing mavlididur (tug‘ilgan joyidir), yarim kecha yetib tushdilar. Ittifoqo manzil alarning xonaqohi eshikida voqe’ erdi (joylashgan edi), tong otqonda, andoqkim, o‘yuni atfol da’bi bo‘lur (bolalarning o‘ynash odati bo‘ladi), ul jamoatning atfoli (bolalari) ul xonaqohg‘a o‘ynag‘ali kirdilar va faqir ham alar bila erdim, taxminan olti yoshimda bo‘lg‘ay erdim va Mavlono bir rahbada (kenglik joyda) o‘lturub ermishlar, tushgan jamoatning kayfiyatin ma’lum qilmoq uchun atfoldin birini tiladilar (chaqirdilar). Faqir alar sori borurg‘a muvaffaq bo‘ldum. Har nekim so‘rdilar, javob aytdim. Tabassum qilib, tahsin qildilar, dag‘i so‘rdilarkim, «Maktabg‘a boribmusen?» Dedimkim: «Boribmen». Dedilarkim: «Ne yergacha o‘qibsen?» Dedimki: «Taborak» surasig‘acha». Dedilarkim: «Bu jamoat atfolidin biz tilaganda, sen kelib, biz bila oshno bo‘ldung, sening uchun fotiha o‘quli», deb o‘z fotihalarig‘a musharraf qildilar».
Demak, Alisher Navoiy bolaligida maktabda Qur’on yodlashga kirishgan bo‘lib, olti yoshida Qur’ondan ikki juz yod olib bo‘lgan ekan. Ammo bu uning keyinchalik Qur’on hofizi bo‘lganini anglatmaydi. Biroq shu yoshda Qur’ondan ikki porani yodlagan kishi, ayniqsa, Nizomiddindek favqulodda aqlu xotira sohibi bo‘lgan odam ko‘p o‘tmay Qur’onni to‘liq yod olgan bo‘lishi ehtimoli yuqori. Uning ulg‘ayib, bir umr asosiy vaqtini Qur’on tilovati va uning tafsirlarini o‘qishga bag‘ishlagani fikrimizni yanada quvvatlaydi.
U «Nazmul-javohir» asarida shunday yozadi:
«Lojaramkim, ko‘prak avqotim Kalomulloh ishtig‘oli va aning tafosiri qiylu qoli bila o‘tar erdi, to ahodis daryosig‘a g‘avs qilur erdim va andin garonmoya gavharlar ilikka kivurur erdim».
O‘girmasi: «Hech shubha yo‘qki, ko‘p vaqtim Kalomullohga mashg‘ullik, uning tafsirida aytilgan so‘zlarni o‘qish bilan o‘tar edi. Keyin hadislar daryosiga sho‘ng‘ir edim. Ulardan qimmatbaho gavharlarni qo‘lga kiritar edim».
Bu yerda Qur’on tafsiri mutolaasini farqlab aytishdan «Kalomullohga mashg‘ullik» deganda uning tilovati nazarda tutilganini anglash qiyin emas. Ko‘p vaqtini Qur’on tilovati bilan o‘tkazish esa odatda Qur’on hofizlariga xos holatdir. Bundan Navoiyning hofizi Qur’on bo‘lgani ehtimoli ortadi. Bordiyu u kishi Qur’onni yoshligida yod olmagan taqdirda ham, o‘zi e’tirof etganidek, ko‘p vaqt Qur’on tilovati va tafsiri bilan mashg‘ul bo‘lish natijasida keyinchalik Qur’onni to‘liq yod olgani, loaqal yod olayozganini taxmin qilish mumkin.
Alisher Navoiy o‘zi haqida nasriy asarlardan tashqari nazmlarida ham ayrim ma’lumotlarni berib o‘tadi. G‘azallardan birida u kishi Qur’ondan yodlagan ayrim suralariga ishora qiladi:
O‘yla qildim daftari ishqingda har dastonni hifz
Kim, qilur atfol sura-suraye Qur’onni hifz.
Shomi zulfi qaydiyu mehri uzorin ko‘rgali
Aylamishmen surai Val-laylu var-Rahmonni hifz.
Navoiy bu baytlarda o‘sha davrdagi Qur’on ta’limidagi holatni ham tasvirlab o‘tadi. Unga ko‘ra, u paytda ko‘pchilik Qur’onni sura-sura qilib yod olarkan va Navoiy ham o‘z zamondoshlari qatori Qur’onni suralab yod olgan ekan. Biroq u boshqalardan farqli ravishda ushbu suralarni shunchaki emas, balki Ër ishqida yod olganini urg‘ulaydi. U Ërning «chakkadagi burama qora sochi» va «Quyoshdek porloq yuzi»ni «ko‘rish» uchun «Layl» (Tun) va beshinchi oyatida Quyoshning hisob-kitobli yaratib qo‘yilgani bayoni kelgan «Rahmon» surasini yodlagan ekan.
...Xondamir o‘zining «Makorimul-axloq» asarida yozishicha, Alisher Navoiy rahmatullohi alayh Hirotda va mamlakatning boshqa shaharlarida bir necha madrasa, qirqta rabot, o‘n yetti masjid, o‘n xonaqoh, to‘qqiz hammom, o‘n uchta ko‘prik, yigirmaga yaqin hovuz qurdirgan yoki ta’mirlattirgan. Aytishlaricha, Navoiy quyidagi ruboiysini o‘sha qorixonalardagi qorilarga atab yozib, u yerga ildirib qo‘ygan ekan:
Bu davrada yo‘q sen kebi xushxon hofiz,
Huffoz aro sarhalqai davron hofiz,
Qur’onga sen o‘lgan kabi yakson hofiz,
Bo‘lsin sanga har borada Qur’on hofiz.
Nasriy bayoni: «Ey Qur’on hofizi! Bu dunyoda sen kabi go‘zal nag‘ma etuvchi hofiz yo‘q. Sen hofizlar, ya’ni yod oluvchilar ichida eng sarasi, boshlig‘idirsan. Sen Qur’onni to‘liq muhofaza qilganing kabi Qur’on seni har jihatda muhofaza etsin!»
Shoirning Qur’on hofizlari maqtovida aytilgan ushbu mazmundagi fikrlari g‘azallarida ham uchraydi:
Chekti bulbul kebi ming lahn ila doston hofiz,
Yo‘q aningdek yana bu davrda xushxon hofiz.
Davr o‘qir chog‘da ajab fitnalar aylar izhor,
Yo‘q aningdek yana sarfitnai davron hofiz.
Hofiz etkan kebi Haq lutfi ani Qur’onda,
Bo‘ldi oning dog‘i har holida Qur’on hofiz.
Jon olur nag‘masi ul ruh g‘izosi birla,
Xalq jonin qilur o‘z bazmida mehmon hofiz.
Gar unung jon olur oni desa bo‘lg‘aymu darig‘
Kim, fido boshtin ayog‘ingg‘a sening jon hofiz.
Sendadur nag‘mai Dovud ila anfosi Masih,
Bordurur yo‘q esa davronda farovon hofiz.
Ey Navoiy, dema lahnig‘a nedin bo‘ldung sayd,
Xalq saydig‘a qoni o‘yla xush alhon hofiz.
Hazrat Navoiy rahmatullohi alayh o‘zining bir g‘azalida Qur’ondan kundalik vazifasi borligi, yana ham aniqrog‘i, Qur’on ila Ërni zikr qilish orqali jismu joni uchun ofiyat topganini aytadi:
Ey xush ulkim, ofiyat kunji manga erdi maqom,
Surai «Vash-shams»u «Val-layl» erdi virdim subhu shom.
Hazrat Navoiy rahmatullohi alayh nafaqat oddiy Qur’on qorisi, balki qiroat va tajvid ilmlaridan boxabar olim bo‘lganini u kishining ayrim g‘azallarida ham ko‘rish mumkin. U kishi o‘zining Ër ishqida tortgan ohini tajvid ilmidagi mad qoidasi ijrosiga mengzaydi:
Zikring aylarda chekarmen har dam oh, ey sarvqad,
O‘ylakim, Qur’ong‘a notiq tortg‘ay har lahza mad.
Alisher Navoiyning ba’zi shaxslar haqida ma’lumot berishda qo‘llagan bayonida ham u kishining tajvid va qiroat ilmi borasidagi bilimlari namoyon bo‘lgan. U kishi «Holoti Pahlavon Muhammad» asarida shayx Pahlavon Muhammadni shunday ta’riflaydi:
«Dag‘i qiroat ilmin ham yaxshi bilur erdi va xo‘b maxraj va tajvid bila Qur’on o‘qur erdi va gohi huffozdin qiroat bobida so‘rar erdikim, alar javobidin ojiz bo‘lur erdilar, Pahlavondin istifoda qilur erdilar»...
Aynan Qur’on hofizlari shaxslarni tanishtirishda ularning qiroat va tajvidga aloqadorlik jihatlarini yoritishga ko‘proq e’tibor qaratadilar. Falakiyotshunosligi bilan dong taratgan olimning avvalo Qur’on qiroatlarida mohirligini beixtiyor ta’kidlash muallifning ushbu sohaga ko‘proq bog‘liqligini ko‘rsatadi. Har gal Qur’onni tilga olganda «majid» (ulug‘vor) degan sifatni qo‘shimcha qilish esa hazrat Navoiyning qalbida bu ilohiy kalomga nisbatan nihoyatda yuksak muhabbat va ehtirom shakllanganidan darak beradi.
Qalam ahli yaxshi biladiki, har qanday ijod, ayniqsa, she’r ongu shuurda mavjud ma’lumotlardan beixtiyor otilib chiqadi. Qidiruv yoki talablarga ko‘ra tortiq qilingan asarda hech qanday ruhiyat, joziba bo‘lmaydi. Navoiyning ijodidek dunyoni hayratga solgan badiiy boylik qalb qa’ridan yuksak ruhiyatda yuzaga kelganida shubha yo‘q. Qur’onu Sunnat mazmunini o‘z ijodiga bu qadar qorishtirish uchun ijodkor ularni xotirasiga mustahkam joylagan bo‘lishi, qalbi shu ma’nolar bilan to‘yingan bo‘lishi lozim. Nafaqat mazmun, balki matnlarni she’riy baytlar orasida keltirish uchun esa ularni yoddan bilish yanada zarur. Navoiy o‘zining she’rlarida juda ko‘p Qur’on oyatlaridan bevosita iqtibos keltiradi...
«Badoye’ul-bidoya» devonidagi ayrim g‘azallarni misol tariqinda ko‘rish joiz:
Ey, mus'hafi ruxsoring azal xattidin insho,
Debochayi husnungda abad nuqtasi tug‘ro.
Bu baytda Hadid surasidagi «U Avvaldir va Oxirdir» oyatining ma’nosi aks etgan (3-oyat).
Zarrot aro har zarraki bor, zikringga zokir,
Amtor aro har qatraki bor, hamdingga go‘yo.
Bu bayt Hashr, Tag‘obun suralarining ilk oyatlaridagi, Isro surasining 44-oyatidagi ma’nolardan olingan.
O‘rni kelganda shuni ham aytib o‘tish joizki, Alisher Navoiy rahmatullohi alayhning Qur’oni karimga munosabatini, uning ma’nolarini tarannum etish ishtiyoqini uning Qur’on tarjimasi va tafsirini yaratishga bo‘lgan e’tiboridan ham bilsa bo‘ladi. Husayn Voiz Koshifiy o‘zining fors tilidagi «Javohirut-tafsir» nomli mashhur asarini aynan hazrat Navoiyning taklifi va homiyligida yozgan.
Xulosa qilib aytsak, Nizomiddin Alisher Navoiy rahmatullohi alayhning Qur’on hofizi bo‘lgani borasida manbalarda ochiq dalil uchramadi. Biroq kelgusi izlanishlarda bu borada qat’iy so‘z aytishga asos bo‘ladigan ma’lumotlar topilishi umidi bor. Hozircha esa u kishining ijodu faoliyatlari Qur’on hofizi bo‘lganiga ishonishga asos bo‘lishi mumkin. Zero, Qur’oni karim ma’nolarini nasru nazmda bu qadar keng tarannum etish, oyatlaridan bu qadar ravon iqtibos keltirish uchun shoir yoki yozuvchi Qur’on hofizi bo‘lishi shart. Qolaversa, Navoiydek zakiy inson, minglab baytlarni yod bilgan favqulodda xotira egasi, ilmu fan taraqqiyoti avjida turgan davrda yashab, ijod qilgan, o‘ttiz ming baytni yod bilmagan kishini shoir sanamaydigan ilmiy muhitning birinchi raqamli vakili hisoblangan olim Qur’on hofizi bo‘lishi tabiiydir.
Alloh taolo Hazratni O‘z rahmatiga olib, qoldirgan boy meroslaridan to‘g‘ri istifoda qilish baxtini barchamizga nasib aylasin!
Hasanxon Yahyo Abdulmajid
«Hilol» jurnalining 6(75) soni
Iymon 
Namoz 
Ro'za 
Zakot 
Haj 
Qur'on 
Islom saboqlari 
Aloqa 
