Buxoroda asrlar avval yashab, adolat mezonlarini ilm bilan uyg‘unlashtirgan faqihlar — “al-quzot as-sab’a”, ya’ni “Yetti qozi” nomi bilan tarixda qolgan allomalarning hayoti va ilmiy merosi Movarounnahrda huquqiy tafakkur qanday shakllanganini anglashda muhim manbalardan biridir. Ularning ilmiy silsilasi esa Buxoro bilan bir qatorda Ustrushana, Samarqand va Farg‘ona kabi qadimiy ilm maskanlarining o‘zaro uzviy bog‘liq bo‘lganini ko‘rsatadi.

Tarixda ayrim shaharlarning nomi muayyan ilm-fan yo‘nalishlari bilan chambarchas bog‘lanib ketgan. Buxoro ana shunday shaharlardan biri. Asrlar davomida bu zaminda hadis, tafsir, fiqh, kalom, tasavvuf va boshqa ilmlar rivojlandi. Shu bilan birga, jamiyatda adolatni ta’minlash, nizolarni hal etish va huquqiy munosabatlarni tartibga solishga qaratilgan boy tafakkur maktabi ham shakllandi.

Bu maktabning yorqin namoyandalari qatorida “al-quzot as-sab’a” — “Yetti qozi” nomi bilan mashhur bo‘lgan faqihlarni alohida tilga olish mumkin.

“Yetti qozi” — Buxoroning huquqiy tafakkur ramzi

Islom sivilizatsiyasida qozilik instituti oddiy ma’muriy lavozim emas, balki jamiyatda adolat va huquqiy tartibni ta’minlashga xizmat qilgan muhim ijtimoiy institutlardan biri bo‘lgan. Qozi nizolarni ko‘rib chiqish, shariat qoidalari asosida qaror qabul qilish va insonlarning qonuniy manfaatlarini himoya qilish kabi mas’uliyatli vazifalarni bajargan.

Markaziy Osiyoda islom dinining keng tarqalishi bilan bu institut ham takomillashib bordi. Buxoro esa hanafiy fiqhi taraqqiy etgan asosiy markazlardan biri sifatida tanildi.

Manbalarda Buxoroda yashagan, yuksak ilmi, taqvosi, halolligi va adolatparvarligi bilan xalq orasida obro‘ qozongan bir qator faqihlar “Yetti qozi” nomi bilan tilga olinadi.

Ular bir vaqtda yashagan yetti nafar qozi emas, balki turli davrlarda fiqh va qozilik faoliyati bilan shug‘ullangan, o‘zidan boy ilmiy meros qoldirgan allomalar silsilasidir. Ularning qabrlari Buxorodagi tarixiy “Chor Bakr Buxoro” majmuasida joylashgani ushbu maskanning tarixiy ahamiyatini yanada oshiradi.

Shu sababli majmua xalq orasida “Mazorot al-quzot as-sab’a” — “Yetti qozi mozorlari” nomi bilan ham mashhur.

Silsila boshida Ustrushana farzandi

“Yetti qozi” tarixining eng diqqatga sazovor jihatlaridan biri — silsila boshida Ustrushana mintaqasidan yetishib chiqqan buyuk faqih Abu Ja’far al-Ustrushaniy nomi turishidir.

Uning to‘liq ismi Abu Ja’far Muhammad ibn Amr (Umar) ibn Sulaymon ash-Shu’abiy (ash-Sha’biy) al-Ustrushaniy bo‘lgan. Olimning tavallud sanasi aniq ma’lum emas. Manbalarda uning vafoti 400/1010 yoki 404/1013 yillar sifatida keltiriladi.

Abu Ja’far al-Ustrushaniy dastlabki ilmlarni o‘z vatani Ustrushanada egallagan. Keyinchalik Buxoroga kelib, bu yerda qozilik faoliyati bilan shug‘ullangan va o‘z davrining yetuk faqihlaridan biri sifatida tanilgan.

Uning ilmiy shakllanishida Ustrushana, Buxoro va Bag‘dod kabi yirik ilm markazlarining o‘zaro aloqasi muhim ahamiyat kasb etgan. Olimning dastlabki ustozi o‘z amakisi Luqmon ibn Sha’biy ibn Sulaymon al-Ustrushaniy bo‘lgan.

Keyinchalik u Buxoroning mashhur faqihi Abu Bakr Muhammad ibn Fazl Kamoriy Buxoriydan va Bag‘dodlik buyuk hanafiy olimi Abu Bakr Ahmad ibn Ali ar-Roziy al-Jassosdan ta’lim olgan.

Bir olimning ustozlari silsilasining o‘ziyoq o‘sha davrda Movarounnahr va Islom olamida ilm almashinuvi qanchalik keng yo‘lga qo‘yilganini ko‘rsatadi.

Abu Ja’far al-Ustrushaniyning ilmiy merosi ham salmoqli. Unga “al-Jomi’ al-kabir”, “az-Ziyodot” va “Kifoyat ash-Sha’biy” kabi fiqhiy asarlar nisbat beriladi.

Ayniqsa, “Kifoyat ash-Sha’biy” Movarounnahrda hanafiy fiqhi taraqqiyotini o‘rganishda muhim manbalardan biri hisoblanadi. Ushbu asarning O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik institutida saqlanayotgan qo‘lyozma nusxalari ham uning ilmiy qiymatini namoyon etadi.

Abu Zayd ad-Dabusiy: huquqiy fikrlashda yangi yo‘nalish

“Yetti qozi” silsilasining yana bir mashhur vakili — Abu Zayd ad-Dabusiy. Uning to‘liq ismi Abu Zayd Ubaydulloh ibn Umar ibn Iso ad-Dabusiy bo‘lgan.

Buxoro va Samarqand oralig‘idagi Dabusiya qishlog‘ida tug‘ilgan alloma Qoraxoniylar davrida qozilik lavozimida faoliyat yuritgan. Shu bois manbalarda u “Qozi Zayd” nomi bilan ham tilga olinadi.

Ad-Dabusiyni mashhur qilgan jihatlardan biri — fiqhiy qarashlar o‘rtasidagi farqlarni tizimli tahlil qilishga bag‘ishlangan “ilm al-xilof” yo‘nalishidagi ilmiy faoliyatidir.

Bugungi huquqshunoslik nuqtayi nazaridan qaraganda, turli huquqiy qarashlarni taqqoslash, ularning dalillarini tahlil qilish va muayyan masala bo‘yicha asoslangan xulosaga kelish tamoyillari nihoyatda qiziqarlidir.

Olimning “Ta’sis an-nazar” asari ham shu jihatdan alohida ahamiyatga ega. Unda fiqhiy masalalarni nazariy asosda tahlil qilish va turli qarashlarni qiyoslashga e’tibor qaratilgan.

Abu Zayd ad-Dabusiy 430/1039 yilda vafot etgan va “Quzoti sab’a” maqbarasiga dafn etilgan.

Bir silsila — bir necha ilmiy maktab

“Yetti qozi” tarkibida tilga olinadigan boshqa allomalar ham Movarounnahr huquqiy tafakkuri taraqqiyotida muhim iz qoldirgan.

Ular orasida Abu Ibrohim Ismoil ibn Muhammad ibn Abdulloh al-Mustamliy al-Buxoriy alohida o‘rin tutadi. 358/968–434/1043 yillarda yashagan bu olim fiqh va tasavvuf ilmlarini chuqur bilgan. Uning “Sharh at-Taarruf” asari ilmiy merosining muhim qismlaridan biri hisoblanadi.

Badi’uddin Ahmad ibn Umar al-Buxoriy XII asrda yashab, “Fatovoi Badi’ ad-din” asari bilan tanilgan.

Zahiruddin Muhammad ibn Ahmad al-Buxoriy esa Buxoro qozisi va muhtasibi sifatida faoliyat yuritgan. 619/1222 yilda vafot etgan olim “al-Favoid az-zahiriyya” va “al-Fatovo az-zahiriyya” kabi asarlarni yozgan.

Ahmad ibn Amr ibn Muso al-Buxoriy ham Samarqand va Buxoroda qozilik qilgan olimlardan biri sifatida tilga olinadi.

Silsilaning yettinchi vakili sifatida esa az-Zavzaniy nomi uchraydi. Biroq bu nisba bilan bir nechta olimlar mashhur bo‘lgani sababli, aynan qaysi shaxs “Yetti qozi” tarkibiga kirishi masalasi qo‘shimcha manbashunoslik tadqiqotlarini talab etadi.

Bu holat mavzuning hali to‘liq o‘rganilmagan jihatlari mavjudligini ko‘rsatadi.

“Yetti qozi”dan “To‘qqiz qozi”gacha

Qizig‘i, tarixiy manbalarda “Yetti qozi” tarkibiga kiruvchi olimlar soni haqida ham turlicha ma’lumotlar uchraydi.

Mu’in al-fuqaroning “Tarixi Mullazoda” asarida Buxoroning “Yetti qozi” qabristoni va u yerda dafn etilgan allomalar haqida ma’lumotlar keltiriladi.

Keyingi tadqiqotlarda esa ushbu ro‘yxat yana kengaytirilib, “quzot tis’a” — “To‘qqiz qozi” tushunchasi ham ilmiy muomalaga kiritilgan.

Arab tadqiqotchisi Subhiy Jamil al-Xayyot Shayx Shoh Valiyyulloh Dehlaviyning “al-Insof” asariga tayanib, Buxoroning buyuk huquqshunoslari qatoriga Abul Yusr al-Bazdaviy, Faxrul-islom al-Bazdaviy, Abul Maoliy Ahmad al-Bazdaviy va Qozixon Uzgandiy kabi allomalarni ham kiritadi.

Ularning har biri Movarounnahrda fiqh va usulul-fiqh taraqqiyotiga katta hissa qo‘shgan.

Demak, “Yetti qozi” atamasi qat’iy yopiq ro‘yxatdan ko‘ra, Buxoro huquqiy-ilmiy muhitida shakllangan tarixiy an’anani ifodalovchi tushuncha sifatida ham namoyon bo‘ladi.

Buxorodan kengroq ilmiy makon

“Yetti qozi” tarixini o‘rganish yana bir muhim haqiqatni ochib beradi: o‘rta asrlarda ilm-fan muayyan shahar yoki hudud doirasi bilan cheklanmagan.

Ustrushana, Buxoro, Samarqand, Dabusiya va Farg‘ona kabi hududlar o‘zaro bog‘langan yagona ilmiy-madaniy makonni tashkil etgan.

Abu Ja’far al-Ustrushaniyning Ustrushanada ta’lim olib, Buxoroda faoliyat yuritishi; Abu Zayd ad-Dabusiyning Dabusiyadan chiqib, Buxoro ilmiy muhitida tanilishi; Bazdaviylar va Qozixon Uzgandiy kabi allomalarning mazkur silsila bilan bog‘lanishi — bu ilmiy harakatchanlikning yorqin misollaridir.

Shu ma’noda “Yetti qozi” fenomeni Buxoroning o‘zi haqidagina emas. U butun Movarounnahrda huquqiy tafakkurning qanday shakllangani va rivojlanganini ko‘rsatadi.

Adolat an’anasining tarixiy ildizlari

Birinchi Renessans davri va undan keyingi asrlarda Movarounnahrda ilm-fanning turli sohalarida yuksak natijalarga erishildi. Bu jarayonda fiqh va huquqiy tafakkur ham o‘zining mustahkam ilmiy asoslarini yaratdi.

“Yetti qozi” silsilasi ana shu jarayonning muhim ko‘rinishlaridan biridir.

Ularning hayoti va asarlarida adolat, huquqiy tartib, insonlar o‘rtasidagi munosabatlarni me’yorlashtirish va nizolarni ilm asosida hal etish kabi masalalar muhim o‘rin egallagan.

Shu bois “Yetti qozi” merosini o‘rganish — faqat tarixiy shaxslar hayotini tadqiq etish emas. Bu orqali Markaziy Osiyoda huquqiy madaniyat va adolat tushunchalarining ilmiy asoslari qanday shakllanganini anglash mumkin.

Bugungi kunda mazkur allomalarga oid qo‘lyozmalarni chuqur o‘rganish, ularning ustoz-shogird silsilalarini tiklash, turli manbalardagi ma’lumotlarni qiyosiy tahlil qilish va ilmiy merosini keng jamoatchilikka yetkazish muhim ahamiyat kasb etadi.

Zero, Buxoroning “Yetti qozi”si — bir davr yoki bir shahar tarixi emas. U Movarounnahrda asrlar davomida shakllangan adolat, ilm va huquqiy tafakkur an’anasining yorqin ifodasidir.

Muallif: Muslim Atayev, Tarix fanlari doktori (DSc), iccu.uz

O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati