Abu Mansur Moturidiyning to‘liq nomi Abu Mansur Muhammad ibn Muhammad ibn Mahmud al-hanafiy al-Moturidiy as-Samarqandiyning ko‘proq manbalarga qaraganda 870 yilda Samarqandning Moturid qishlog‘ida (hozirgi Jomboy tumani) tug‘ilgan.
Abu Mansur Moturidiy sunniy e’tiqodidagi ikki yirik ta’limotlardan biri bo‘lmish moturidiya ta’limotining asoschilaridan hisoblanadi. Fiqh olimi, kalom ilmining moturidiylik oqimi asoschisi. «Imom al-hudo» («Hidoyat yo‘li imomi»), «Imom al-mutakallimin», («Mutakallimlar imomi») nomlari bilan ulug‘langan.
Moturidiylik aqidaviy yo‘nalishini keng quloch yozishi, xususan
usmoniylar davlati davriga to‘g‘ri keladi.
Moturidiyning ko‘plab asarlari mavjud bo‘lib, bu asarlarni
mavzularga ko‘ra nomlaridan kelib chiqib uch qismga bo‘lish mumkin:
1. Tafsir:
Moturidiyning “Ta’vilot al-ahli sunna” yoki “Ta’vilot al-Qur’on” nomi bilan tanilgan tafsiri bo‘lib, bu kitob Moturidiya aqidasida ma’lum-u mashhur bo‘lib, Moturidiya aqidaviy yo‘nalishidagi kishilar uchun bu tafsir avvalda ham, keyin ham bemisl deb sanalgan.
2. Kalom ilmi:
1. “Kitob at-tavhid” Moturidiyning bu kitobi kalom ilmiga oid asarlarining eng ahamiyatga molikligi hisoblanadi. Bu asarda u zotning kalom ilmiga tegishli qarashlari qaror topgan va yana eng muhim e’tiqodiy masalalarni bayon qilgan.
2. Aqida bo‘yicha risolalar.
3. Risola fil imon bu risolani Abu Mu’in Nasafiy Tamhid kitobida zikr etadi.
4. Maqolot: Moturidiyning “Maqolot” kitobi dastlabki “Maqolot” janridagi kitoblardan hisoblanadi. Biroq kitob bizgacha biron-bir nusxasi bizgacha yetib kelmagan.
5. Bayon vahmiy al-mu’tazila;
6. Radd tahzibiy al-jadal;
7. Radd vaidiy al-fusaq;
8. Radd availiy al-adilla;
9. Radd al-usul al-homsat ila Abi Muhammad Bohiliy.
3. Usul al-fiqh.
Moturidiya va ash’ariya ta’limotlariga bir-biriga juda ham yaqin. Ushbu o‘zaro yaqinlik, oralaridagi ittifoq va kelishuvni vujudga keltiradi. Natijada har ikkalasi «Ahli sunna-val-jamoa» yo‘nalishi bo‘lib tanilgan ikki toifaga aylandi.
Moturidiy o‘z ta’limotini an’analarini va ilmiy asarlari bilan
Movarounnahr ilohiyot maktabi rivojlanishiga katta ulush qo‘shdi.
Ilohiyot ilmlari to‘la shakllanib kamol topishiga xizmat qildi. Ularni
qayta ishlab chiqib, ma’lum tizimga solishdek bir ishni amalga oshirdi va
hanafiy talimotini O‘rta Osiyo xalqlarining urf-odatlari bilan
bog‘liqligini o‘z qarashlari orqali ko‘rsatib berdi. Uning ta’limoti
islom dinining buyuk aqidaviy oqimidan biri sifatida tanildi.
Mashhur turk olimi Toshkubrozodaning ta’kidlashicha: «Ahli-sunnaval jamoa»da kalom ilmi raislari ikki kishi bo‘lib, ulardan biri Hanafiy ikkinchisi Shofi’iydir. Hanafiy Abu Mansur al-Moturidiy Shofi’iy esa Abul Hasan Ash’ariydir”.
Ko‘rinib turibdiki, bizning diyorlarimizda aqida masalalarida moturidiya ta’limotlariga amal qilinadi.

Muhammadiyxon Hojiyev

Asaka tumani «Mirzaxoliq ota» jome masjidi imom xatibi