Qur’onga quloq tuting
"Qur’on o‘qilganda uni tinglangiz va sukut saqlangiz! Shoyad (shunda) rahm qilingaysiz!" (A’rof, 204).
Ushbu oyati karima Payg‘ambarimiz (sollallohu alayhi va sallam) namoz o‘qiyotganlarida nozil bo‘lgan. Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: "Said ibn Musayyib (roziyallohu anhu): "Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) namoz o‘qiyotgan paytda, u zotning oldilariga mushriklar kelib: "Kofir bo‘lgan kimsalar (bir-birlariga: «Muhammad tilovat qilayotgan vaqtda) sizlar bu Qur’onga quloq solmangiz va (uni chalg‘itish uchun) javrayveringiz!" deyishdi. Shunda Alloh taolo "Qur’on o‘qilganda uni tinglangiz va sukut saqlangiz! Shoyad (shunda) rahm qilingaysiz!" (A’rof, 204) oyatini nozil qildi", dedi" (Qurtubiy tafsiri).
Manbalarda mazkur oyat namozda gapirmaslik haqida nozil bo‘lgani aytiladi. Ushbu oyat nozil bo‘lishidan oldin musulmonlar namozda gapiraverishar edi. Abul Oliya (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: "Nabiy (sollallohu alayhi va sallam) imom bo‘lib, sahobalarga namoz o‘qib berayotganlarida, ular u zot (alayhissalom)ning orqalarida ovoz chiqarib qiroat qilishdi. Shunda: "Qur’on o‘qilganda uni tinglangiz va sukut saqlangiz! Shoyad (shunda) rahm qilingaysiz!" (A’rof, 204) oyati nozil bo‘ldi" (Samarqandiy tafsiri).
Ba’zi ma’lumotlarga ko‘ra yuqoridagi oyat imom xutba o‘qiyotganda boshqalar tinglashi haqida nozil bo‘lgan. Imom ibn Arobiy (rahmatullohi alayh): "Bu ma’lumot zaif hisoblanadi. Chunki xutbada Qur’on oyatlari kam o‘qiladi. Hanafiy mazhabi ta’limotiga ko‘ra xutbani boshidan oxirigacha gapirmasdan tinglash vojib hisoblanadi", degan. Imom Naqqosh (rohimahulloh): "Bu oyat Makka shahrida nozil bo‘lgan. U yerda xutba ham juma namozi ham bo‘lmagan", deb ta’kidlaydi. Abu Muso Ash’ariy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: “Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam): “Imom namoz o‘qiyotganda takbir aytsa, takbir aytinglar, qiroat qilsa tinglab turinglar”, dedilar”, (Imom Muslim rivoyati).
Mazkur oyatda “sukut saqlangiz”, deb tarjima qilingan “ansitu” so‘zidan qiroat paytda jim turish va oyatlarni oxirigacha eshitish kabi ma’nolar tushuniladi. Shuningdek, muqaddas dinimizda jamoat namozida imom qiroat qilayotganda, xutba o‘qilayotganda va Qur’oni karim tilovat qilinayotganda sukut saqlab, ixlos bilan tinglashga buyurilgan.
Qur’oni karim mo‘min-musulmonlarga buyuk ne’mat va tengi yo‘q in’omdir. Alloh taolo Qur’oni karimni bunday sifatlaydi: "… Bu (Qur’on) imon keltiradigan qavm uchun Rabbingizdan ko‘rsatmalar, hidoyat va rahmat (manbai)dir»" (A’rof, 203). Qur’oni karimni qiroat qilinganda gapirmay, jim turib, tinglagan va unga amal qilgan banda mazkur oyatdagi foydalarni qo‘lga kiritadi hamda dunyo va oxirat saodatiga erishadi.
Inson Qur’oni karim tilovat qilinganda ibodat niyatisiz jim turishi va eshitishi mumkin. Lekin bunda Allohning kalomini tinglash savobidan maxrum bo‘ladi. Agar banda ibodat niyatida Kalomullohni tinglasa va jim tursa cheksiz ajru mukofotga ega bo‘ladi. Qur’oni karim qiroat qilinayotgan paytda go‘yo Alloh taolo so‘zlayotganday bo‘ladi. Olamlar Rabbisi so‘zlaganda, Uning kalomidan yuz o‘girish, jim turmaslik va tinglamaslik mo‘min-musulmonlarning xulqu odobidan emas.
Biz o‘rganayotgan oyatda Qur’on tilovat qilinganda tinglash va jim turish vojib ekani ma’lum bo‘ladi. Kalomullohni tafakkur va xushu bilan tinglash muqaddas dinimiz talabidir. Qur’oni karimni tinglash qalbga shifo bo‘lib, insonni toat-ibodat va taqvoga boshlaydi. Natijada banda Alloh taoloning rahmat va mag‘firatiga erishadi. Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: “Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam): “Kim Alloh taoloning kitobidan bir oyat tinglasa, unga bitta savob ko‘paytirilib beriladi. Kim Qur’on tilovat qilsa, unga qiyomat kuni nur bo‘ladi”, dedilar” (Imom Ahmad rivoyati).
Qur’oni karim namoz va xutbada o‘qiladimi yoki boshqa o‘rinlarda qiroat qilinadimi, unga doimo quloq tutiladi. Kalomulloh qayerda va qanday holda o‘qilsa ham uning eshitish odobiga rioya etiladi. Chunki Alloh taolo o‘z kalomini boshqa barcha gaplardan oliy bo‘lishini, ajralib turishini xohlaydi. Mus'hafi sharifni tahorat bilan ushlash boshqa kitoblardan ajrab turishida muhim omil hisoblanadi va buyuk Zotning kalomini ulug‘lash bo‘ladi. Manashu Allohning kalomiga buyuklik va mahobat beradi. Bunga mo‘min-musulmonlar amal qiladilar so‘ngra uni odatga aylantirib, bolalarini ham shu ruhda tarbiya qiladilar. Natijada bolalarning qalblarida Qur’onga muhabbat uyg‘onadi, unga nisbatan hurmat paydo bo‘ladi va uni muqaddas kitob ekanini anglab yetadilar.
Qur’oni karim tinglashning o‘ziga xos odoblari bor. Kalomullohni eshituvchi, avvalo, qalbini hozirlaydi, ibodatni niyat qiladi, ko‘zini yumadi, siyratiyu suratida xotirjam bo‘lib, ixlos bilan Allohning kalomiga quloq soladi. Qiroat paytida sajda oyatini eshitsa, sajda qiladi. Tasbeh oyatlari tilovat qilinsa, Alloh taologa tasbeh aytib, Rahmon Zotni ulug‘laydi. Jannat, taqvodorlarga beriladigan in’omlar va va’dalar haqidagi oyatlar zikr qilinganda Allohning fazlini so‘raydi. Do‘zax, alamli azoblar va va’idlar haqidagi oyatlar o‘qilganda Allohdan panoh so‘raydi. Tilovat qilingan oyatlarga amal qilishni maqsad qiladi.
Ja’far Sodiq (rahmatullohi alayh) bunday deydi: “O‘zi xavf va daxshatga tushib, “Hasbunallohu va ne’mal vakil (Bizga Allohning o‘zi kifoya. U vakillikka o‘ta loyiqdir!) (Oli Imron, 173)” oyatini o‘qib himoyalanmagan odamdan ajablanaman. Chunki bundan keyin: “Ular (Badrdan jangsiz) Allohning ne’mati va fazli ila biror yomonlikka uchramay qaytdilar. (Ular) Allohning rizosini izlagan edilar. Alloh, albatta, buyuk fazl egasidir” (Oli Imron, 174), oyatini eshitganman. G‘amga botib: “La ilaha illa anta subhanaka inni kuntu minaz zolimin (Sendan o‘zga iloh yo‘qdir. Sen (barcha) nuqsonlardan pokdirsan. Darhaqiqat, men (o‘zimga) zulm qiluvchilardan bo‘ldim)” (Anbiyo, 87), oyatini o‘qib yordam so‘ramagan kishidan ajablanaman. Bu oyatdan keyin: “Bas, Biz uning (duosini) ijobat qildik va uni g‘amdan qutqardik. Biz mo‘minlarga mana shunday najot berurmiz” (Anbiyo, 88), degan oyatni eshitganman. Makr-hiyla qilingan kishi: “Va ufavvizu amri ilallohi innalloha basirun bilibad (Men o‘z ishimni Allohga topshirurman. Zero, Alloh bandalarini ko‘rib turuvchidir” (G‘ofir, 45) oyatini o‘qib najot izlamagan bandadan ajablanaman. Chunki bundan so‘ng “Bas, Alloh u (imon keltirgan kishi)ni ularning yomon makrlaridan saqladi” (G‘ofir, 45) oyatini eshitganman. Mol-mulk talabidagi odam: “Mashaallohu la quvvata illa billah (bor kuch-quvvat yolg‘iz Alloh bilandir)” (Kahf, 39) oyatini o‘qib yurmagan odamdan ajablanaman. Chunki mazkur oyatdan keyin: “Rabbim menga sening bog‘ingdan yaxshiroq (bog‘) ato etar” oyatini eshitganman” (Kahf, 40). Shuning uchun, Qur’oni karim tilovat qilinganda ibodatni niyat qilib, chin dildan tinglab, uning ma’nolari va foydalarini bilishga haris bo‘lmog‘imiz go‘zal odobdir.
Sufyon ibn Uyayna (rahmatullohi alayh): “Ilm olish tinglashdan boshlanadi, so‘ngra uni tushuniladi va yod olinadi keyin unga amal qilinadi”, dedilar. Banda Kalomullohni xolis niyat bilan tinglasa, uning qalbiga Alloh taolo nur soladi va to‘g‘ri yo‘lga hidoyat qiladi. Qur’oni karimda marhamat qilinadi: “…Bas, (ey Muhammad!) Mening shunday bandalarimga xushxabar beringki, ular gapni tinglab, so‘ng uning eng go‘zaliga (foydalisiga) ergashadilar. Aynan o‘shalar Alloh hidoyat etgan zotlardir va aynan o‘shalargina aql egalaridir” (Zumar, 17-18).
Qur’oni karim ramazon oyi qadr kechasida dunyo osmonidagi Baytul izzaga to‘liq-mukammal qilib tushirildi. So‘ngra Muhammad (sollalohu alayhi va sallam)ga bo‘lak-bo‘lak qilib nozil qilindi. Alloh taolo shunday marhamat qiladi: “Ramazon oyi – odamlar uchun hidoyat (manbai) va to‘g‘ri yo‘l hamda ajrim etuvchi hujjatlardan iborat Qur’on nozil qilingan oydir” (Baqara, 185 oyat). Shuning uchun Ramazon oyini Qur’on oyi deb ham nomlanadi.
Qurtubiy, Roziy,Samarqandiy,
Sha’roviy, Ibn Kasir tafsirlari asosida
Bahriddin JO‘RABЕK o‘g‘li tayyorladi
Muz nega suvda cho‘kmaydi? Beruniy va Ibn Sinoning ming yil oldingi ilmiy bahsi
Xorazmlik yosh mutafakkir Abu Rayhon Beruniyning Aristotel fizikasiga bildirgan tajribaviy e’tirozlari va Ibn Sino bilan yozishmalari X-XI asrlar bo‘sag‘asida Markaziy Osiyoda shakllangan mustaqil tanqidiy ilmiy fikrning eng yorqin namunasi hisoblanadi, xabar bermoqda O‘zA.
X asrning oxiri va XI asrning boshlarida Xorazm va Buxoro ilmiy muhitida antik davr yunon falsafasi hamda tabiiy fanlar merosini qayta ko‘rib chiqishga bo‘lgan qiziqish nihoyatda kuchaydi. Aristotelning “Osmon va olam haqida” hamda “Fizika” asarlaridagi ayrim xulosalar o‘sha davr tadqiqotchilari tomonidan so‘zsiz haqiqat sifatida qabul qilinayotgan bir paytda, taxminan 24–26 yoshlardagi Beruniy antik muallifning ayrim qarashlarini amaliy kuzatuv va matematik mantiq yordamida shubha ostiga oldi. Beruniy o‘z e’tirozlari va savollarini xat orqali Buxoroda yashab ijod qilayotgan, o‘sha vaqtda 17–19 yoshlarda bo‘lgan Ibn Sinoga yubordi. Ushbu tarixiy muloqotning bizgacha yetib kelgan matni Ibn Sinoning Beruniy tomonidan berilgan savollarga qator javoblaridan iborat. Manbashunos va sharqshunos Yu.Zavadovskiy ushbu qo‘lyozma matnini rus tiliga o‘girgan va u ilk bor 1957 yilda Toshkentda nashr etilgan. Keyinchalik, 1973 yilda Beruniy tavalludining 1000 yillik yubileyi munosabati bilan falsafa fanlari nomzodi A.Sharipov tomonidan tayyorlangan qayta nashrda ushbu yozishmalarning ilmiy ahamiyati yanada aniqroq yoritilgan.
Beruniyni Aristotel ta’limotidagi ba’zi fizik qoidalarning kuzatuv va tajribaga zid kelishi alohida tashvishga solgan edi. Xususan, “Fizika” bo‘limiga oid savollar orasida moddalarning nur sindirishi va issiqlik yig‘ish xususiyatiga oid aniq tajriba bayon qilinadi. Xorazmlik olim dumaloq va shaffof shisha idishni olib, uni suv bilan to‘ldirganda u billur lupa kabi quyosh nurlarini bir nuqtaga to‘plab, alanga oldirish xususiyatiga ega bo‘lishini ko‘rsatib o‘tadi. Agar ushbu idish suv o‘rniga havo bilan to‘ldirilsa, hech qanday nur yig‘ilmaydi va olov hosil bo‘lmaydi. Beruniy Ibn Sinoga murojaat qilib, suvning bunday o‘ziga xos ta’sir ko‘rsatishi sababini va nega aynan suv mavjud bo‘lganda nurlar to‘planishini so‘raydi. Sharqshunos A.Sharipov tadqiqotlarida ta’kidlanganidek, bu kabi savollar Beruniyning shunchaki nazariy mulohaza yuritmagani, balki aniq fizik hodisalarni tajribada tekshirib ko‘rganini tasdiqlaydi.
Ibn Sino Beruniyning bu savoliga javob berar ekan, suvning tabiatan tiniq, zich va silliq jism ekanini, shu sababli u o‘zidan o‘tayotgan nurni akslantirish va qaytarish xususiyatiga egaligini tushuntiradi. Optimika masalalarida olimlar o‘rtasidagi bahs Platon va Aristotel maktablarining qarashlarini qiyoslash darajasigacha yetib boradi. Ibn Sino ko‘rish jarayoni ko‘zdan nur chiqishi orqali yuz bermaydi degan Aristotel pozitsiyasini himoya qiladi va bu borada Platon qarashlaridan farqli yondashuvni ilgari suradi.
Beruniyning yana bir e’tiborga loyiq tajribaviy savoli suv va muzning zichligi hamda og‘irligi o‘rtasidagi munosabatga bag‘ishlangan. Aristotel nazariyasiga ko‘ra, sovuq va toshsimon qattiq shaklga ega bo‘lgan muz o‘z mohiyatiga ko‘ra tuproq elementiga yaqinroq bo‘lishi va suv tubiga cho‘kishi kerak edi. Lekin Beruniy amaliyotda muzning suv yuzida suzib yurishini ko‘rib, bu hodisaning fizik sababini so‘raydi. Ibn Sino o‘z javobida suv muzlagan paytda uning tarkibida havo zarralari qotib qolishini va aynan shu suyuqlik ichidagi havo pufakchalari muzni suv tubiga cho‘kishiga yo‘l qo‘ymasligini ta’kidlaydi. Yu.Zavadovskiy tomonidan o‘rganilgan ushbu ommaviy munozara o‘sha davr uchun moddalarning fizik holati va termodinamika boshlang‘ich tushunchalari bo‘yicha muhim qadam edi.
Kosmologiya va fazoviy geometriya sohasida ham Beruniy Aristotel da’volarini jiddiy sinovdan o‘tkazadi. Aristotel fazoda osmon sferasi og‘irlikka ham, yengillikka ham ega emas, chunki u markazga yoki markazdan atrofga harakat qilmaydi deb hisoblar edi. Beruniy esa xayoliy tafakkur nuqtayi nazaridan osmon jismi eng og‘ir jismlardan biri bo‘lishi mumkinligini, uning markazga tushmasligi uning vaznsizligini anglatmasligini ilgari suradi. Shuningdek, Beruniy fazo shakli borasida ham to‘xtalib, osmon sferasi mukammal sharsimon bo‘lishi shartligi, u tuxumsimon yoki yasmiqsimon shaklda ham bo‘lishi mumkinligini taxmin qiladi. Ibn Sino esa geometriya va fizika dalillarini keltirib, agar sfera sharsimon bo‘lmasa, uning harakati paytida bo‘shliq hosil bo‘lishi zaruriyatini isbotlashga urinadi.
Aristotelning fazoda olamning o‘ng va chap tomonlari haqidagi qarashlari ham Beruniyning keskin tanqidiga uchraydi. Aristotel jismning o‘ng tomoni harakat boshlanadigan joy deb ta’rif berib, keyinchalik Osmon harakati sharqdan boshlanadi, demak Sharq – bu o‘ng tomon degan xulosa chiqargan edi. Beruniy bunday xulosa chiqarish logikada “mantiqiy aylana” xatoligiga olib kelishini ko‘rsatib o‘tadi. Ibn Sino o‘z javobida Aristotel osmon sferasini tirik jism sifatida tasavvur qilganini aytib, antik muallif mantig‘ini himoya qilishga harakat qiladi.
Ushbu yozishmalar matni O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutining 2385-raqamli qo‘lyozmalar fondida saqlanib qolgan. Mazkur manbaning bizgacha yetib kelishida xatlarni ko‘chirib yozgan faqih Ma’sumiyning xizmati borligi xat oxiridagi qaydlarda eslatib o‘tiladi. Yu.Zavadovskiy va A.Sharipov tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, XI asr boshidagi bu ilmiy bahs nafaqat ikki mutafakkirning shaxsiy muloqoti, balki Turonda tabiatshunoslik fanlari va kuzatuv tajribalariga asoslangan yangi ilmiy uslub shakllanganining tarixiy isbotidir.
Beruniy va Ibn Sino o‘rtasidagi yozishmalar X-XI asrlarda Xorazm va Buxoroda shakllangan ilmiy tafakkur darajasi antik davr falsafasini shunchaki o‘zlashtirish bilan cheklanmay, uni aniq tajriba va mantiqiy tahlil vositasida tanqidiy qayta ko‘rib chiqish bosqichiga ko‘tarilganini anglatadi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
- «
- »