Oisha onamiz dedilar:
«Men Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning boshqa oylarda sha’bon oyidagi kabi ko‘p ro‘za tutganlarini ko‘rmadim».
* * *
Abu Bakr Siddiq roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi:
«Nabiy sollallohu alayhi vasallam aytdilar:
«Alloh taolo sha’bonning o‘n beshinchi kechasi dunyo osmoniga (O‘zining sha’niga muvofiq) tushadi va Allohga shirk keltirgan va qalbida gina, kudurat bor kishidan boshqa barchani mag‘firat qiladi».
* * *
«Rasululloh sollallohu alayhi vasallam:
«(Ey Oisha,) bu kecha qanday kecha ekanini bilasizmi?» dedilar. Men:
«Alloh va Uning Rasuli biluvchiroq», dedim.
«Bu sha’bonning o‘n beshinchi kechasidir. Alloh azza va jalla bu kecha O‘zining bandalariga rahmat nazari bilan qaraydi va mag‘firat so‘rovchilarni mag‘firat qiladi, rahm so‘rovchilarga rahm qiladi, dillarida musulmonlarga nisbatan gina, adovat saqlovchi kishilarni qanday bo‘lsa, shunday holatda qo‘yib qo‘yadi», dedilar.
* * *
Abu Muso Ash’ariy roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi:
«Nabiy sollallohu alayhi vasallam aytdilar:
«Alloh taolo sha’bonning o‘n beshinchi kechasida rahmat nazari bilan qarab, shirk keltiruvchi va qalbida birorta musulmonga nisbatan gina-adovat saqlovchi kishilardan boshqa barcha maxluqlarini mag‘firat qiladi».
* * *
Abdulloh ibn Amr roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi:
«Rasululloh sollallohu alayhi vasallam:
«Sha’bonning o‘n beshinchi kechasi Alloh taolo bandalariga rahmat nazari bilan qaraydi. Ikkita shaxsdan boshqa barchani mag‘firat qiladi: biri ginachi, boshqasi nohaq odam o‘ldiruvchi», dedilar».
* * *
Usmon ibn Abul Oss roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi:
«Nabiy sollallohu alayhi vasallam aytdilar:
«Qachon sha’bonning o‘n beshinchi kechasi bo‘lsa, bas, (Alloh taolo tarafidan) bir nido qiluvchi nido qiladi: «Birorta mag‘firat so‘rovchi bormi, Men uni mag‘firat qilaman! Biror narsa so‘rovchi bormi, Men unga beraman», deydi. Shu vaqtda kim (qalbidan) so‘rasa, unga (o‘zining sha’niga muvofiq) beriladi. Zinokor hotin va mushrikdan boshqa. (Bular o‘zlarining yomon amallari sababidan Alloh taoloning ne’matidan mahrum bo‘lgandirlar)».
* * *
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam aytdilar:
«Jabroil alayhissalom mening oldimga kelib, aytdilar:
«Bu sha’bonning o‘n beshinchi kechasidir. Alloh taolo bu kechada ko‘p odamlarni do‘zaxdan ozod qiladi. Ularning adadi Kalb qabilasi qo‘ylarining junlaridan ham ziyoda bo‘ladi. Faqat bu kechada Alloh taologa shirk keltirgan, ginachi va qarindoshlik aloqalarini uzuvchi, izorini (manmanlik bilan) to‘pig‘idan pastga tushirib yuruvchi, ota-onasiga oq bo‘luvchi va xamr ichuvchi kishilarga rahmat nazari bilan qaramaydi».
* * *
Abu Dardo roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi:
«Kim savob umidida qoim turib ibodat qilsa, bas, uning qalbi (qiyomat kuni sababidan) odamlarning qalbi o‘lgan paytda uning qalbi o‘lmaydi».
* * *
Oisha roziyallohu anhodan rivoyat qilinadi:
«Nabiy sollallohu alayhi vasallam:
«Bu kechada (ya’ni sha’bonning o‘n beshinchi kechasida) nimalar bo‘lishini bilasizmi?» dedilar. Oisha roziyallohu anho:
«Ey Allohning Rasuli, bu kechada nimalar bo‘ladi?» dedilar.
U zot:
«U kechada Odam bolalarining bu yilda tug‘iladiganlari va bu yilda vafot etadiganlari yoziladi va u kechada ularning ammallari ko‘tarilib, rizqlari nozil bo‘ladi», dedilar».
* * *
Usmon ibn Muhammad ibn Mug‘iyra ibn al-Axnas roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi:
«Rasululloh sollallohu alayhi vasallam:
«Sha’bondan keyingi sha’bongacha ajallar (umrlar) belgilanadi. Bir kishi uylanib, farzand ko‘radi. Vaholanki, uning ismi vafot etganlar safiga kiritib qo‘yilgan bo‘ladi», dedilar».
* * *
Roshid ibn Sa’d roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi:
«Nabiy sollallohu alayhi vasallam:
«Sha’bonning o‘n beshinchi kechasida Alloh taolo o‘lim farishtasiga o‘sha yilda qabz qilishni iroda qilgan har bir jonni qabz qilishni vahiy qiladi», dedilar».
* * *
Abu Bakr roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi:
«Rasululloh sollallohu alayhi vasallam:
«Sha’bonning o‘n beshinchi kechasida Alloh taolo dunyo osmoniga tushib, mushrik va xusumatchidan tashqari barchani mag‘firat qiladi», dedilar».
* * *
Oisha roziyallohu anhodan rivoyat qilinadi:
«Bir kecha men Rasululloh sollallohu alayhi vasallamni yo‘qotib qo‘yib, (tashqariga) chiqdim. Qarasam, u zot Baqi’ qabristonida ekanlar. U zot:
«Alloh va Uning Rasuli senga adolatsizlik qiladi deb qo‘rqdingmi?» dedilar. Men:
«Ayollaringizdan birortasining oldiga keldingizmikan, deb o‘ylabman», dedim. U zot:
«Sha’bonning o‘n beshinchi kechasida Alloh taboraka va taolo dunyo osmoniga tushib, Kalb qabilasining qo‘ylarining junlaridan ham ko‘proq kishilarni mag‘firat qiladi», dedilar».
* * *
Abu Muso al-Ash’ariy roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi:
«Rasululloh sollallohu alayhi vasallam:
«Alloh taolo Sha’bonning o‘n beshinchi kechasida rahmat bilan nazar qilib, mushrik yoki xusumatchidan boshqa maxluqotlarining barchasini mag‘firat qiladi», dedilar».
* * *
Mu’oz roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi:
«Nabiy sollallohu alayhi vasallam:
«Alloh azza va jalla Sha’bonning o‘n beshinchi kechasida maxluqotlariga (rahmat nazari bilan) qaraydi va jamiki maxluqotlarini mag‘firat qiladi. Faqat mushrik va xusumatchi bundan mustasnodir», dedilar».
* * *
Abu Sa’laba al-Xushaniy roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi:
«Nabiy sollallohu alayhi vasallam:
«Sha’bonning o‘n beshinchi kechasida Alloh taolo maxluqotlariga rahmat nazari bilan qaraydi. Mo‘minlarni mag‘firat qilib, kofirlarga muhlat beradi va gina ahlini o‘z ginalaridan voz kechmagunlaricha tark qiladi», dedilar».
* * *
Abdulloh ibn Amr roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi:
«Rasululloh sollallohu alayhi vasallam:
«Alloh azza va jalla Sha’bonning o‘n beshinchi kechasida maxluqotlariga qarab, bandalarini mag‘firat qiladi. Faqat ikki (toifa) kishilar bundan mustasnodirlar. (Ular) xusumatchi va (nohaq) odam o‘ldiruvchi», dedilar».
* * *
Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi:
«Rasululloh sollallohu alayhi vasallam:
«Sha’bonning o‘n beshinchi kechasida Alloh taolo bandalarini mag‘firat qiladi. Faqat mushrik yoki xusumatchi bundan mustasnodir», dedilar».
* * *
Avf roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi:
«Rasululloh sollallohu alayhi vasallam:
«Sha’bon oyining o‘n beshinchi kechasi Alloh taolo O‘z maxluqotlariga rahmat nazari bilan qarab, mushrik va qalbida ginasi bor kishidan boshqalarning barchasini mag‘firat qiladi»
* * *
Kasir ibn Murra al-Hazramiy roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi:
«Nabiy sollallohu alayhi vasallam:
«Sha’bon oyining o‘n beshinchi kechasi Alloh azza va jalla yer ahlini mag‘firat qiladi. Mushrik va xusumatchi bundan mustasnodir», dedilar».
* * *
Usmon ibn Abul Os roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi:
«Nabiy sollallohu alayhi vasallam:
«Sha’bon oyining o‘n beshinchi kechasi (Alloh taolo tomonidan bir) nido qiluvchi: «Mag‘firat so‘rovchi bormi, uni mag‘firat qilsam! So‘rovchi bormi, unga bersam!» deb nido qiladi. Farji bilan zino qiluvchi ayol yoki mushrikdan tashqari kim nimani so‘rasa, (so‘ragan narsasi) unga beriladi», dedilar».
* * *
Oisha roziyallohu anho dedilar:
«Rasululloh sollallohu alayhi vasallam oldimga kirib, kiyimlarini yechdilar, ko‘p o‘tmay, kiyimlarini qaytadan kiydilar. Rashkim tutdi va u zot kundoshlarimning birortasinikiga ketib qoldilarmikan, degan xayolga bordim. (Hujramdan) chiqib, u zotning orqasidan ergashdim. U zotni Baqi’ul g‘orqoda topdim. U zot mo‘minu mo‘mina va shahidlar haqqiga mag‘firat so‘rayotgan edilar. Dilimda: «Ota-onam sizga fido bo‘lsin! Siz Robbingizning ishi bilan ekansiz-u, men esa dunyo ishi bilan ovora ekanman», dedim. Ortimga qaytib, xansiragan holatda hujramga kirdim. Rasululloh orqamdan yetib kelib:
«Bu nima nafas olish, ey Oisha!» dedilar. Men:
«Ota-onam sizga fido bo‘lsin, huzurimga kirib, kiyimingizni yechdingiz, ko‘p o‘tmay kiyimingizni qaytadan kiydingiz. Shunda qattiq rashkim keldi. Kundoshlarimning birortasinikiga ketdingizmikan, degan xayolga bordim. Nihoyat sizning Baqi’ qabristonida nima qilayotganingizni ko‘rdim», dedim. U zot:
«Ey Oisha! Alloh va Uning Rasuli senga adolatsizlik qilishidan qo‘rqdingmi? Aslida Jabroil alayhissalom kelib: «Bu kecha sha’bonning o‘n beshinchisi. Bu kecha Alloh taolo Kalb qabilasi qo‘ylarining junlari adadicha kishilarni do‘zaxdan ozod qiladi. Lekin bu kecha Alloh taolo mushrik, qalbida ginasi bor, qarindosh-urug‘ rishtalarini uzuvchi, pochasini oshig‘idan tushirib yuruvchi, ota-onasiga oq bo‘lgan, aroq ichishni odat qilgan kishilarga rahmat nazari bilan qaramaydi, – dedilar. So‘ng kiyimlarini yechib: – Ey Oisha! Bu kechani bedor o‘tkazishga menga izn berasizmi?» dedilar. Men:
«Mayli, ota-onam sizga fido bo‘lsin», dedim.
U zot o‘rinlaridan turdilar va uzoq sajda qildilar. Hatto men u zotning ruhlari qabz qilindimikan, deb o‘yladim. Ushlab ko‘rish uchun o‘rnimdan turdim va qo‘limni oyoqlarining ostiga qo‘ydim. U zot qimirlagan edilar, xursand bo‘lib ketdim. Men u zotning sajdada «A’uzu bi afvika min i’qobik va a’uzu birizoka min saxotik va a’uzu bika minka jalla vajhuka la uhsiy sanaan alayka anta kamaa asnayta alaa nafsika», deyayotganlarini eshitdim. Tong otgach, ularni u zotga zikr qilgan edim:
«Ey Oisha! Ularni o‘rganib oldingizmi?» dedilar. Men:
«Ha», dedim. U zot:
«Ularni yodlab oling va (o‘zgalarga) o‘rgating. Chunki Jabroil alayhissalom ularni menga o‘rgatib, sajdada takror-takror o‘qishimga amr qildilar», dedilar».
Duoning tarjimasi: «Sening afving yordami ila iqobingdan panoh so‘rayman. Sening roziliging yordami ila g‘azabingdan panoh so‘rayman. Sening yordaming ila Sendan panoh so‘rayman. Vajhing ulug‘ bo‘ldi. Senga sanoni hisoblamayman. Sen O‘zingga O‘zing sano aytganing kabisan».
* * *
A’lo ibn Horis roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi:
«Oisha roziyallohu anho dedilar:
«Rasululloh sollallohu alayhi vasallam tunda turib, namoz o‘qidilar va sajdani uzun qildilar. Hatto qabz qilindilar, deb gumon qildim. O‘shani ko‘riboq, boshmaldoqlarini qimirlatgan edim, qimirladi. So‘ng ortga qaytdim. Sajdadan boshlarini ko‘tarib, namozdan forig‘ bo‘ldilar-da:
«Ey Oisha – yoki ey Humayro, – Nabiy senga adolatsizlik qildi, deb o‘yladingmi?» dedilar.
«Allohga qasamki, yo‘q, ey Allohning Rasuli. Lekin sajdangiz cho‘zilib ketganidan qabz qilindingizmi deb o‘yladim», dedim.
«Bugun qaysi kechaligini bilasanmi?» dedilar.
«Alloh va Uning Rasuli bilguvchi», dedim.
«Bu sha’bonning o‘n beshinchi kechasi. Alloh taolo sha’bonning o‘n beshinchi kechasida bandalariga qaraydi va istig‘for aytuvchilarni mag‘firat qilib, rahm so‘rovchilarga rahm qiladi. Xusumatchi ahlni o‘z hollaricha qoldiradi», dedilar».
* * *
Ali roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi:
«Qachon Sha’bonning o‘n beshinchi kechasi bo‘lsa, uning kechasini bedor o‘tkazinglar, kunduzining ro‘zasini tutinglar. Chunki o‘shanda Alloh quyosh botish paytida dunyo osmoniga tushadi va to tong otgunicha:
«Qani, istig‘for aytuvchi bormi, uni mag‘firat qilaman. Qani, rizq so‘rovchi bormi, unga rizq beraman. Qani, baloga uchragan bormi, unga ofiyat beraman. Qani falon, falon» (deydi)» dedilar».
Biz ko‘rib turgan bu ajib dunyo ilm bilan obod bo‘ladi. Yangi kashfiyotlardan tortib inson hayotidagi ishlarni yengil qiladigan barcha zamonaviy texnologiyalar ilmning asosida yuzaga keldi.
Ilm so‘zi arab tilidan olingan bo‘lib, lug‘atda: “bilish” degan ma’noni anglatadi. Bu shunday bir buyuk ne’matki, Odam alayhissalomga berilgan ilk in’omdir.
Alloh taolo ushbu hikoyani O‘z kalomida shunday marhamat qilib aytadi:
وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلَائِكَةِ فَقَالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ
“Va U Zot Odamga ismlarning barchasini o’rgatdi, so‘ngra ularni farishtalarga ro‘baro‘ qildi. Keyin: Agar rostgo‘ylardan bo‘lsangiz, anavilarning ismlarini Menga aytib bering, dedi” (Baqara surasi 31-oyat).
Yuqoridagi oyatdan bilib olishimiz mumkin, Odamga berilgan eng buyuk ne’mat ilm, har narsaning nafaqat ismi balki uning fuksional vazifalarini ham o’rgatgan. Ya’ni: Bu quyosh, uning shakli dumaloqsimon, u kunduzi yer yuzini isitadi va yoritadi kabilar.
Muhammad Avvoma o‘zining “Maolimul irshodiya” asarida shunday keltiradi:
“Alloh taolo Odamga barcha narsaning ismini o‘rgatgach, uni farishtalarga ham havola qildi. Tabiiyki, farishtalar bu narsalar haqida bilimga ega emasliklarini tan olib, Sen o‘rgatgandan o‘zga ilmimiz yo‘qdir deya javob berishdi. Mana shu onda Alloh farishtalarni, unday bo‘lsa, ilm egasi bo‘lgan Odamni ulug‘lab, ta’zim o‘laroq unga sajda qilinglar deb amr etdi”. Bundan biz ilm nechog‘lik yuksak tortiq ekanini anglab olishimiz mushkil emas. Axir farishtalarning ham sajda qildiradigan oliy ne’mat ilm bo‘ldi-ku!
Ilm insonni farishtalarning maqomidan ham yuqoriga olib boruvchi yagona vositadir. Shuning uchun dunyoda biror payg‘ambar o‘zidan boylik yoki shu kabi meros qoldirmagan. Barcha birdek ilmni meros qoldirishgan. Ilm va ma’lumot orasidagi farqni ham biroz aniqlashtirib ketishimiz kerak. Kishi o‘zi o‘rgangan va bilgan narsalariga amal qilsa, bu ilm. Agar bilgan narsasiga amal qilmasa, u ma’lumotdir. Qur’oni karimga nazar tashlasak, bir necha o‘rinlarda Banu Isroil qabilasini Alloh taolo johil deb keltirgan, masalan, A’rof surasining 138-oyatida:
“...Albatta, siz johil qavm bo‘layotibsiz”. tarixga nazar tashlasak, ilmiy jihatdan eng qoloq va biror ilohiy kitob nozil qilinmagan qavm arablar edi. Banu Isroil qabilasiga esa bir necha ilohiy kitoblar tushgan, ko‘plab payg‘ambarlar aynan ular ichidan chiqqan edi. Shunday bo‘lsa ham ularni johil deyildi. Sababi, ular o‘z kitoblaridan bilgan xabarlariga amal qilmadilar. Natijada u bilganlari ma’lumot o‘laroq qolib ketdi.
Ilmga targ‘ib qiluvchi oyat va hadislardan namunalar:
Alloh taolo shuncha turli ne’matlarni berdi. Barchasini “shukur qilsangiz albatta, sizga ziyoda qilurman” (Ibrohim surasi 7-oyat), deb ta’kidladi. Biroq, ilmga kelganda, uning ochiq-oydin ziyodaligini talab qilishga buyurdi va qanda so‘rashni ham O‘zi o‘rgatdi.
وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا
“Rabbim ilmimni ziyoda qilgin” (Toho surasi 114-oyat)., deb Alloh taolo marhamat qildi. Yuqoridagi oyati karimadan ko’rinib turibdi, hayotimizda ziyoda bo‘lishini talab qilishimizga buyurilgan yagona ishimiz bu ilm talabidir. Alloh in’om etgan har qaysi ne’matni bersangiz noqis bo‘ladi. Ilm esa uning aksi. Qancha tarqatsangiz shuncha ziyoda va puxtalashib boraveradi.
Jamiyatimizda ilm egasi bo‘lgan insonning dunyoqarashi ham, axloq-odobi ham o‘zgacha bo‘ladi. Alloh taolo Kalomida:
“Bilganlar bilan bilmaydiganlar teng bo‘lurmi!?” (Zumar surasi 9-oyat). Ya’ni: bilim egasi, ilmlilar johillar bilan aslo teng bo‘lmaydi.
Alloh taolo marhamat qiladi:
يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِير
“Alloh sizlardan imon keltirganlarni va ilmga berilganlarning darajalarini ko’tarur. Alloh nima qilayotganingizdan xabardordir”.
(Mujodala surasi 11-oyat).
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam ilm yo’lidagi insonlarni shunday madh etadilar:
مَن سلَكَ طريقًا يلتَمِسُ فيهِ علمًا ، سَهَّلَ اللَّهُ لَهُ طريقًا إلى الجنَّةِ ، وإنَّ الملائِكَةَ لتَضعُ أجنحتَها لطالِبِ العلمِ رضًا بما يصنعُ وإنَّ العالم ليستغفِرُ لَهُ مَن في السَّمواتِ ومن في الأرضِ ، حتَّى الحيتانِ في الماءِ ، وفضلَ العالمِ على العابدِ كفَضلِ القمرِ على سائرِ الكواكبِ ، وإنَّ العُلَماءَ ورثةُ الأنبياءِ إنَّ الأنبياءَ لم يورِّثوا دينارًا ولا درهمًا إنَّما ورَّثوا العلمَ فمَن أخذَهُ أخذَ بحظٍّ وافرٍ
“kim ilm yo‘lida bo‘lsa, Alloh jannat yo’lini unga oson qiladi. Farishtalar tolibi ilm uchun qilayotgan ishidan rozi bo‘lib, qanotlarini to‘shaydi. Albatta, olim uchun yer-u ko‘kdagi barcha narsalar, hatto dengizdagi baliqlar ham istig‘for aytadi. Bir olimning ilmsiz ibodatliga nisbatan fazli, xuddi oyning yulduzlarga nisbatan bo‘lgan fazli kabidir. Albatta, olimlar payg‘ambarlarning vorislaridir. Albatta, payg‘ambarlar dinor va dirham meros qilib qoldirmay, ilmni qoldirganlar. Kim u ilmdan olsa, o‘z nasibasini to‘liq olibdi (Abu Dovud va Termiziy rivoyati).
Ushbu hadis ilm talabidagi insonlarga berilajak barcha mukofotlarni qamrab olgan desak mubolag‘a bo‘lmaydi.
Ilmning hayotimizdagi o‘rni va zaruratiga to‘xtalib o‘tadigan bo‘lsak. Oila jamiyat poydevori demakdir. Oilaning mustahkamligi, bolalar tarbiyasi, er-xotin va boshqa qayna-qaynotalar orasidagi munosabatlarning ravon bo‘lishi uchun ilm zarur. Xudoni tanigan, o‘qimishli va ziyoli yigit-qizlar o‘zaro turmush qursalar, ularning orasida muhabbat bo‘ladi. Mashaqqatli kunlarda har bir masalaga munosib yechim qiladi. o‘zaro ilm asosidagi axloq bilan munosabatda bo‘lib, zulm qilishdan cheklanadi. Johil va bilimsiz oilalar esa, janjal, to‘polon va ko‘p ziddiyatga borishdan tap tortishmaydi.
Shu sabab buyuk bobomiz Imom Buxoriy rohimahulloh shunday deganlar: “Ilmdan o‘zga najot yo‘q va bo‘lmagay”.
Olimlar aytadi: “kim dunyo azizligini istasa, ilm olsin. Kim oxirat azizligini istasa, ilm olsin. Kim ikki dunyoda ham aziz bo’lishni istasa, ilm olsin”.
Ilm chindan hayotimizdagi eng muhim omil. Biroq, uning ham bizga foyda keltirmaydigan qismi ham bor.
Bu haqida Rasululloh alayhissalomning bir duolarini ko‘rishimiz mumkin:
اللَّهمَّ إني أعوذُ بك من علمٍ لا ينفعُ ، ومن قلبٍ لا يخشعُ ، ومن نفسٍ لا تشبعُ
Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilingan hadisda, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam shunday duo qilar edilar:
“Ey Allohim, Sendan manfaatsiz ilmdan, qo‘rqmaydigan qalbdan, to‘ymaydigan (ochko‘z) nafsdan panoh so‘rayman”.
Bundan ko‘rinadiki, ilmning zararli qismi ham bor ekan. Bizni haqdan uzoqlashtiradigan, jamiyat rivojiga to‘siq bo‘ladigan va insonlarga foyda keltirmaydigan ilmlar manfaatsiz, zararli ilmlardir.
Xulosa qilib aytganda, inson ilm bilan Allohning nazdida farishtadan ham yuqori darajada bo‘lishi, dunyoda esa odamlar orasida obro‘li, ziyoli va oilada totuv yashashini ta’minlaydi. Jannatga olib boruvchi eng oson yo‘l. shu bilan zarali ilmlardan ham panoh so‘rash kerak. Ikki dunyoda saodatga erishish istasangiz, ilm istang do‘stim.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. Qur’oni karim.
2. Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf, “Tafsiri hilol”, Hilol nashr, Toshkent. 2008.
3. Imom Burhoniddin Zarnujiy, “Ta’lim ul-muta’allim tariq at-ta’allum”, Ramadhon, Indoneziya. 2009.
4. Muhammad Avvoma, “Maolimul Irshodiyya”, Dorul yusr, 2013.
5. Muhammadbobur Muhiddinov va Muhammadyunus Muhammadmuso, “Har mo‘minning orzusi”, Muruvvatli-dil press, 2026.
Najmiddin domla Hasanov
«Hasanxon qori» jome masjidi imom-xatibi