O`zbekiston musulmonlari idorasi

Men vafot etsam, ortimdan nima qoladi?

06.04.2026 21166 8 min.

Bismillahir Rohmanir Rohiym

Bir hadis sharhi

Inson bu dunyoda mehmon, har bir jon egasi bir kun kelib bu dunyodan o‘tadi. Ammo, islom ta’limoti insonni faqat dunyo bilan cheklab qo‘ymaydi, balki uning bu dunyoda qilgan ayrim amallari savobi vafotidan so‘ng ham davom etishi haqida ta’lim beradi.

Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam inson vafotidan keyin ham ayrim amallarning savobi to‘xtamasligini ma’lum qilib, ushbu hadisni (yuqoridagi hadisni) aytganlar:

عن أبي هريرة رضي الله عنه أن رسول اللهﷺقال: «إذا ماتَ الإنسانُ انقَطَعَ عنه عَمَلُه إلَّا مِن ثَلاثةٍ: مِن صَدَقةٍ جاريةٍ، أو عِلمٍ يُنتَفَعُ به، أو ولَدٍ صالِحٍ يَدعو له».

“Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Inson vafot etganda, uch narsadan boshqa barcha amallari savobi undan uziladi: joriy sadaqa, (odamlarga) foydasi tegadigan ilm yoki uning haqqiga duo qiladigan solih farzand”, dedilar[1].

Ushbu hadis bizga juda muhim haqiqatni o‘rgatadi: inson uchun bir kun kelib uning hayoti tugaydi, u xayrli ishlar qilishdan to‘xtaydi, ammo u vafot etib ketgan bo‘lsa ham bu dunyoda qilgan ayrim amallari orqali o‘ziga yetadigan savoblar to‘xtamaydi. Bu Alloh taoloning rahmati va fazlidandir. U Zot bandalarining gunohlarini mag‘firat qilib, oxiratda darajalarini ko‘tarish uchun va savoblarini vafotidan keyin ham davom ettirish uchun ko‘plab sabablarni yaratib qo‘ygan.

Ushbu hadisda Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam bayon qiladilarki, inson vafot etgach, dunyodagi amallari undan uziladi, ya’ni u endi u solih amallar qilishni qanchalar istasa ham buni amalga oshira olmaydi. Savoblariga savob qo‘sha olmaydi. Agar u yaxshilik qilgan bo‘lsa, shu yaxshiligi o‘ziga, agar yomonlik qilgan bo‘lsa, u ham o‘ziga. Endi amal qilish yoki tavba qilish imkoni yo‘q. Qilgan yaxshi amallariga savob yozilib bo‘lgan, nomai a’moli – amallar daftari yopilgan bo‘ladi. Ammo, o‘zidan so‘ng bu dunyoda uch narsani qoldirgan bo‘lsa, u bundan mustasnodir. Bu amallarning savobi va foydasi inson vafoti sababli to‘xtab qolmaydi, uzilmaydi:

Ulardan birinchisi sadaqai joriya – savobi bardavom bo‘lgan sadaqadir. Sadaqa moddiy va ma’naviy ko‘rinishga ega bo‘lib, yaxshi so‘z ham sadaqadir. Sadaqa – Alloh taoloning roziligini topish, qurbat hosil qilish niyati bilan beriladigan narsadir. Bu ma’no zakot va ixtiyoriy sadaqani o‘zi ichiga oladi, ya’ni ixtiyoriy mol chiqarish sadaqa deyiladi, farz mol chiqarish esa zakot deyiladi. Gohida qilingan har bir yaxshilik ish ham sadaqa deyiladi. Sadaqa ikki turli bo‘lib, ulardan biri sadaqa qilish bilan ko‘zlangan savob niyatiga yarasha beriladi va shu sadaqa to‘xtashi bilan unga beriladigan savob ham yopiladi. Sadaqai joriya esa uzoq muddatli savob manbai bo‘lib, jamiyatga foydasi qancha muddat tegib tursa, savobi ham shuncha vaqt davom etadigan xayrli ishlardir. Ya’ni, jamiyatga foydasi davomiy bo‘lgan ishlar sadaqai joriya sanaladi va savobi ham doimiy bo‘ladi. Masalan:

masjid qurish;
suv chiqarish, quduq yoki ariq qazish;
yo‘l, ko‘prik qurish;
bog‘ barpo qilish;
zavod, fabrika qurish;
maktab yoki madrasa tashkil qilish yoki boshqa bir ilm dargohlari qurish va ular faoliyatiga yordam berish;
vaqf qilish, manfaat keltiradigan mulkini masjid yoki ilm dargohlariga doimiy foydalanishga berish, karvonsaroylar qurish;
odamlarga uzoq yillar davomida manfaati tegib turadigan bunyodkorlik ishlarni amalga oshirish.

Bunday narsalar inson vafot etganidan keyin ham odamlarga xizmat qilaveradi. Shu sababli savobi ham doimiy bo‘ladi.

Ikkinchisi jamiyatga foydasi tegadigan ilmdir. Ya’ni inson vafotidan keyin ham odamlar undan foydalanadigan ilm. Ilmning “foyda beradigan” deya ta’kidlanishi sababi foyda bermaydigan ilm o‘z egasiga savob keltirmaydi.

Agar inson biror ilm o‘rgatsa, kitob yozsa, odamlarni yaxshilikka yo‘naltirsa, uning vafotidan keyin ham o‘sha ilmdan foydalangan har bir inson sababli unga savob yozilib turadi.

Ilm – inson qoldirishi mumkin bo‘lgan eng qimmatli meroslardan biridir.

Uchinchisi solih farzand qoldirishidir. Hadis matnida farzand “solih” deb ta’kidlandi, chunki ota-onaga noqobil farzanddan savob yetmaydi.

Ota-ona haqqiga duo qiluvchi solih farzand – ota-ona uchun eng katta baxt va buyuk ne’matdir. Agar farzand yaxshi amallar qilsa, ibodatlarida ota-ona haqqiga duo qilsa, buning savobi ota-onasiga ham yetib turadi. Hatto boshqa hadislarda ota-onaning farzandiga bergan eng katta hadyasi yaxshi tarbiya ekani aytilgan.

Hadisda farzandning ota-onasi haqqiga mag‘firat so‘rab duo qilishi zikr qilingani zamirida farzandni bu ishga rag‘batlantirish ma’nosi ham bor. Aslida esa, solih farzandning amallaridan – u duo qilsa ham, qilmasa ham – ota-onaga savob yetib turaveradi. Bu xuddi bir kishi daraxt ekib qo‘ysa, uning mevasidan yegan insonlar sababli ular duo qilsa ham, qilmasa ham unga savob yozilishiga o‘xshaydi.

Ibn Moja rivoyatida kelgan: “Albatta, insonning jannatdagi darajasi ko‘tariladi va u: «“Bu qayerdan keldi?” deb so‘raydi. Unga: “Farzanding sen uchun istig‘for aytgani sababli”, deb javob beriladi».

Yana Ibn Moja rivoyatida: “Mo‘minga uning vafotidan keyin ham amallari va yaxshiliklaridan yetib turadigan narsalardan biri – u o‘rgatgan va tarqatgan ilm, qoldirgan solih farzand, meros qilib qoldirgan mus'haf, qurgan masjid, yo‘lovchilar uchun qurgan uy (rabot, karvonsaroy), oqizgan ariq yoki hayotligida molidan chiqargan sadaqadir. Bu ishlar unga vafotidan keyin ham yetib turadi”.

Savobi yangilanib turadigan bu kabi amallarning savobi insonga vafotidan keyin ham yetib boradi. Shuningdek, inson yo‘lga qo‘ygan har qanday yaxshilik va uning asari qolsa ham, u shu hadis zamiridagi hukm ostiga kiradi. Chunki Imom Muslim rivoyatida Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam dedilar: “Kim Islomda yaxshi bir sunnat (yo‘l)ni joriy qilsa, o‘sha amalning savobi va undan keyin amal qilganlarning savobi – ularning savobidan hech narsa kamaytirilmagan holda – yoziladi”.

Bunga jamiyatda joriy qilingan yaxshi urf-odatlar, tartib-intizom va yo‘l qoidalarini misol qilib keltirish mumkin.

Demak, ushbu hadisga ko‘ra inson faqat bugun uchun emas, vafotidan keyin uchun ham yashashi kerak, mol-dunyo – abadiy savob qoldirish uchun berilgan imkoniyatdir. Sadaqai joriya, foydali ilmni tarqatish va farzandga berilgan go‘zal tarbiya – insonning hayotidan keyingi hayotiga sarmoyasidir.

Ushbu hadisda:

ota-onani vafotidan keyin ham ehtirom qilishga targ‘ib;
foydali ilmni o‘rganish va uni tarqatishga rag‘bat;
joriy sadaqalar qilishga chaqiriq;
farzandni solih qilib tarbiyalashga targ‘ib mavjud.

Fikrimiz xulosasida aytar so‘zimiz shuki, har birimiz o‘zimizga “Men vafot etsam, ortimdan nima qoladi? Qanday ezgu ishlar qoladi?” deb savol beraylik! Agar ortimizda bir insonga bo‘lsa ham foydamiz tegadigan narsa qoldirgan bo‘lsak, jamiyatga foydasi tegadigan biror ilm o‘rgatgan bo‘lsak, bir yaxshi farzand tarbiyalagan bo‘lsak, demak, umrimizni behuda o‘tkazmagan, bu hayotda yashashdan haqiqiy manfaatga erishgan bo‘lamiz.

1] Roviy: Abu Hurayra. Muhaddis: Imom Muslim. Manba: Sahihu Muslim. Hadis raqami: 1631. Hukmi: sahih. Taxrij: Imom Muslim rivoyat qilgan, “Sahihul Buxoriy”da rivoyat qilinmagan hadislardandir.

Nodir QOBILOV,
Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi ilmiy xodimi

MА`LUMOTNI IJTIMOIY TАRMOQLАRDА ULАSHING

Yangiliklar

Islom sivilizatsiyasi markazi Jenevadagi BMT qarorgohida Markaziy Osiyoning ilmiy va ma’naviy merosini taqdim etdi

24.10.2026 25293 7 min.

O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi Jenevadagi BMT bo‘linmasida Markaziy Osiyoning ilmiy va ma’naviy merosi, shuningdek, uni o‘rganish, saqlash va keng targ‘ib etishga qaratilgan zamonaviy loyihalarni taqdim etdi. Millatlar saroyida «Sivilizatsiyalar, shaxslar, kashfiyotlar» ko‘rgazmasi hamda diplomatlar, xalqaro tashkilotlar vakillari, olimlar va madaniyat namoyandalarini birlashtirgan xalqaro ilmiy konferensiya bo‘lib o‘tdi, xabar bermoqda iccu.uz.

«Islom sivilizatsiyasi: Movarounnahrning buyuk ma’naviy va ilmiy merosi hamda ma’rifat ufqlari» mavzusidagi konferensiya Buxoro, Samarqand va Termizning ilmiy an’analari jahon sivilizatsiyasi rivojiga qo‘shgan hissasi hamda ushbu merosning zamonaviy jamiyat uchun ahamiyatiga bag‘ishlandi.

Tadbir 7 oktyabr kuni Parijdagi YUNЕSKO qarorgohida boshlangan xalqaro muloqotning mantiqiy davomi bo‘ldi. Har ikki uchrashuv O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2025 yil 23 sentyabr kuni BMT Bosh Assambleyasining 80-sessiyasida ilgari surgan Imom Buxoriy, Imom Termiziy va Imom Moturidiy merosini chuqur o‘rganish hamda jahon jamoatchiligiga keng tanitish tashabbusini amalga oshirish doirasida tashkil etildi.

Dastur «Sivilizatsiyalar, shaxslar, kashfiyotlar» ko‘rgazmasi bilan boshlandi. Unda kitoblar, ilmiy va illustratsiyali nashrlar, miniatyuralar, shuningdek, Markaziy Osiyoning buyuk mutafakkirlari hayoti va kashfiyotlari haqidagi materiallar namoyish etildi. Ekspozitsiya mintaqa ilmiy va badiiy an’analarining boyligini, shuningdek, avlodlar o‘rtasidagi bilimlar davomiyligini ochib berdi.

Tadbirda BMTning Jenevadagi bo‘linmasi Bosh direktori Tatyana Valovaya hamda O‘zbekiston Respublikasining BMTning Jenevadagi bo‘linmasi va boshqa xalqaro tashkilotlar huzuridagi Doimiy vakili Eldiyor Toshmatov tabrik so‘zlari bilan ishtirok etdilar.

Tatyana Valovaya konferensiyaning sivilizatsiyalar muloqoti va o‘zaro ishonchni mustahkamlashdagi ahamiyatini ta’kidlab, Markazning ma’rifiy missiyasi hamda BMTning Jenevadagi bo‘linmasi kutubxonasi bilan hamkorlik istiqbollariga yuksak baho berdi.

«O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi menda ulkan taassurot qoldirdi. Bu — boy tarixiy meros zamonaviy texnologiyalar yordamida taqdim etiladigan ilhom maskani. Bu haqiqatan ham XXI asr markazi bo‘lib, turli avlod vakillari, ayniqsa, yoshlar va bolalar uchun qiziqarlidir.

Ko‘rgazma hayratlanarli, taqdim etilgan kitoblar esa mutlaqo noyob. Biz kutubxonamiz va Markaz o‘rtasida hamkorlik qilishga kelishib oldik. O‘ylaymanki, bu juda qiziqarli hamkorlik bo‘ladi», — dedi Tatyana Valovaya.

Konferensiyaning ochilish marosimida O‘zbekiston Respublikasi Inson huquqlari bo‘yicha Milliy markazi direktori, Oliy Majlis Qonunchilik palatasi deputati Akmal Saidov ham so‘zga chiqdi.

Asosiy ma’ruza bilan O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi direktori, O‘zbekiston madaniy merosini o‘rganish, saqlash va ommalashtirish bo‘yicha jahon jamiyati (WOSCU) boshqaruvi raisi doktor Firdavs Abduxoliqov ishtirok etdi. U muzey faoliyati, ilmiy-tadqiqot ishlari va ma’rifiy yo‘nalishlarni birlashtirgan Markazning xalqaro missiyasi haqida so‘z yuritib, kelgusidagi hamkorlik istiqbollarini belgilab berdi.

«O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2025 yilda BMT minbaridan turib ilgari surgan tashabbusi bugun aniq natijalarda o‘z ifodasini topmoqda. Parijdagi YUNЕSKOdan so‘ng buyuk ajdodlarimiz merosi Jenevadagi Millatlar saroyida ham taqdim etildi va xalqaro hamjamiyatda katta qiziqish uyg‘otdi.

Biz BMTning Jenevadagi bo‘linmasi rahbariyati bilan BMT kutubxonasi va arxivlaridan foydalanish imkoniyatini yaratish bo‘yicha kelishuvga erishdik. Bu Markaziy Osiyo, xususan, O‘zbekiston tarixiga oid ilgari noma’lum bo‘lgan materiallarni o‘rganish uchun yangi imkoniyatlar ochadi», — dedi O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi direktori Firdavs Abduxoliqov.

Ishtirokchilar Imom Buxoriy, Imom Termiziy va Imom Moturidiyning Buxoro, Termiz va Samarqandning ilmiy an’analari bilan bog‘liq merosiga alohida e’tibor qaratdilar. Muhokamalar markazida bilimlarning ishonchliligi, ularni keyingi avlodlarga yetkazish mas’uliyati, shuningdek, e’tiqod va aql o‘rtasidagi munosabat masalalari bo‘ldi.

Jeneva diplomatik doirasi prezidenti Robert Blyum Samarqand tarixiga, uning turli madaniyatlar va dinlar uchrashgan maskan sifatidagi o‘rniga to‘xtalib, bilim olishga bo‘lgan umumiy intilishning ahamiyatini ta’kidladi.

«O‘zbekiston boy tarix va noyob madaniy merosga ega mamlakat. Samarqandda turli din vakillari birgalikda bilim olishga intilganlar. Odamlar Yaratganni turlicha nomlashlari mumkin, ammo bu bir-birlarini tushunishlariga to‘sqinlik qilmasligi kerak. Bugungi konferensiyaning ahamiyati ham aynan shunda», — dedi Robert Blyum.

Berlindagi Cultur-Cooperation International tashkiloti direktori, WOSCU a’zosi Ketlin Gyobel maxsus ma’ruza bilan ishtirok etib, tinchlikni mustahkamlash yo‘lidagi sa’y-harakatlarni birlashtirish zarurligini alohida ta’kidladi.

«Qo‘rquv va terror mavjud bo‘lgan, insonlar hayotdan ko‘z yumadigan bugungi dunyoda tinchlikni mustahkamlash davlatlar, jamoat institutlari va xalqaro tashkilotlarning birgalikdagi sa’y-harakatlarini talab etadi. Prezident Shavkat Mirziyoyevning tashabbusi tinchlik va hamjihatlik sari qo‘yilgan amaliy qadam bo‘ldi, deb hisoblayman», — dedi Ketlin Gyobel.

Markaziy Osiyo buyuk mutafakkirlari merosining zamonaviy jamiyat uchun ahamiyatini BMT bilan aloqalar bo‘yicha Latter-day Saint Charities tashkiloti vakili Kreyg Teylor ham alohida ta’kidladi.

«Men Imom Moturidiy va Beruniy merosini o‘rgandim hamda ularning g‘oyalari nima uchun bugun ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagani haqida mulohaza yuritdim. Diniy mansubligimizdan qat’i nazar, har birimiz tinchlikparvar bo‘lishga va xilma-xillikka boy jamiyatimizda tinchlikni mustahkamlashga hissa qo‘shishga intilishimiz nihoyatda muhim, deb hisoblayman», — dedi Kreyg Teylor.

Konferensiyaning ilmiy qismini uning moderatori, O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi vitse-prezidenti Bahrom Abduhalimov ochib berdi. U Markaziy Osiyo olimlarining kashfiyotlari, ularning jahon ilm-faniga qo‘shgan hissasi hamda Markazning xalqaro missiyasi haqida so‘z yuritdi.

Ma’rifat va bag‘rikenglik mavzusini O‘zbekiston Respublikasi Din ishlari bo‘yicha qo‘mitasi raisining birinchi o‘rinbosari Davronbek Mahsudov davom ettirdi.

Imom Moturidiy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi direktori Komiljon Shermuxamedov o‘z ma’ruzasida mutafakkir merosida aql, mo‘tadillik va axloqiy mas’uliyatning ahamiyatini ochib berdi.

Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi direktori o‘rinbosari Otabek Muhammadiyev esa Imom Buxoriy va Imom Termiziy ilmiy merosida manbalar ishonchliligini tekshirish usullariga to‘xtaldi.

Dastur doirasida uchta qisqa metrajli film ham namoyish etildi. Ularda O‘zbekiston va Islom sivilizatsiyasi merosi, yangi avlod muzeyi sifatidagi Islom sivilizatsiyasi markazi, shuningdek, Imom Buxoriy, Imom Termiziy va Imom Moturidiy merosi haqida hikoya qilindi. Filmlar mintaqa tarixiy merosini o‘rganish va ommalashtirishdagi zamonaviy yondashuvlarni namoyon etdi.

«Sivilizatsiyalar, shaxslar, kashfiyotlar» ko‘rgazmasida taqdim etilgan barcha kitoblar O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi tomonidan BMTning Jenevadagi bo‘linmasi kutubxonasiga sovg‘a qilindi.

Konferensiya ilmiy va madaniy-ma’rifiy sohalardagi qo‘shma loyihalar istiqbollarini muhokama qilish bilan yakunlandi. Rasmiy dasturdan so‘ng Millatlar saroyida o‘zbek milliy taomlari taqdim etilgan milliy qabul marosimi bo‘lib o‘tdi. U diplomatlar, xalqaro tashkilotlar vakillari, olimlar va madaniyat namoyandalari o‘rtasidagi muloqotning mantiqiy davomi bo‘ldi.

Konferensiya O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi, O‘zbekiston Respublikasi Tashqi ishlar vazirligi, O‘zbekiston Respublikasining BMTning Jenevadagi bo‘linmasi va boshqa xalqaro tashkilotlar huzuridagi Doimiy vakolatxonasi, O‘zbekiston Respublikasi Din ishlari bo‘yicha qo‘mitasi, Imom Buxoriy, Imom Termiziy va Imom Moturidiy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazlari, O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasi, O‘zbekiston madaniyat va san’atni rivojlantirish jamg‘armasi (ACDF), O‘zbekiston musulmonlari idorasi hamda O‘zbekiston madaniy merosini o‘rganish, saqlash va ommalashtirish bo‘yicha jahon jamiyati (WOSCU) tomonidan tashkil etildi.

O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati